Nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti fizika-matematika fakulteti



Download 0.75 Mb.
Pdf ko'rish
bet15/51
Sana13.05.2020
Hajmi0.75 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   51
t

R

t

R

v

v

t

t





 




 

18 


                                     

.

)



(

)

(



1

1

0



t

R

t

R

z



                                   (15) 

Yuqoridagi  keltirilgan  (1)  formulaga  ko‘ra  r(t)=r



0

R(t)=r

0



R(t



0

)(1+z)  va 

galaktika nuri Yerda hosil qilayotgan yoritilganlik 

                               



.

)

1



)(

(

4



2

0

0



1

0

z



t

R

r

L

E



                             (16) 

Shunday qilib fotometrik (l) va kosmologik (r) masofalar orasidagi bog‘lanish  

                                     

)

1

(



z

r

l



                                     (17) 

ekanligini  topamiz.  Bu  bog‘lanish  masofalarni  qanday  o‘zgartiradi?  Shunday 

misolni  ko‘raylik.  Kvazar  (4G0534)ning  qizilga  siljishi  z=2.88  va  uning  Xabbl 

qonuniga ko‘ra fotometrik masofasi 

3

.

17





z



H

c

l

mlrd. ps; kosmologik masofasi 

46

.

4



1





z

l

r

 mlrd. ps.  

Masofalar  orasidagi  bu  farq  Xabbl  qonunini  barcha  z  larga  qo‘llab 

bo‘lmasligini  ko‘rsatdi  va  Xabbl  qonuni  z



0,3  gacha  o‘rinlidir.  Savol  tug‘iladi, 

kosmologik masofa bilan qizilga siljish orasidagi bog‘lanish umumiy holda qanday 

ko‘rinishga  ega?  Bu  bog‘lanish  V.  Matich  (GFR)  tomonidan  topilgan  va  q

0

>0 

bo‘lganda 

                    



)

1

2



1

)(

1



(

)

1



(

0

0



0

2

0







z

q

q

z

q

z

Hq

c

r

                  (18) 

ko‘rinishga  ega.  q

0

=1  bo‘lganda  Koinotning  berk  modeli  uchun  Xabbl  qonuni 

o‘rnida 


z

z

H

c

r



1

  ni  topamiz:  Agar  q



0

=

2

1



  bo‘lsa  (ochiq  evklid  fazo) 









z

H

c

r

1

1



1

2

.  



 

Bu  bog‘lanish  z<<1  bo‘lganda  Xabbl  qonuni  beradi.  Shunday  qilib 

kosmologik  (metrik)  masofani  kuzatishdan  bevosita  aniqlab  bo‘lmaydi  va  uning 

qiymati model turiga va tezlanish parametri (q



0

)ga bog‘liq.  




 

19 


 

b) Xabbl diagrammasi. Uzoq yoritqichlarning yorug‘ligi (m) bilan ularning 

qizilga  siljishini  solishtirib  kengayayotgan  Koinotning  xususiyatlari  to‘g‘risida 

ishonchli  ma’lumotlar  olish  mumkin.  Tezlanish  parametri  q



0

>0  bo‘lganda  (14), 

(17) va (18) dan ko‘rinma bolometrik yulduziy kattalik (m

b

) bilan qizilga siljish z 



orasidagi quyidagi bog‘lanishni topish mumkin 

                     



G



z

q

q

z

q

q

m

b





1

2



1

)(

1



(

1

lg



5

0

0



0

2

0



                   (19) 

va  q



0

=0  bo‘lganda 

C

z

z

m

b



)

2



1

1

(



lg

5

  Bu  formula  yordamida  m



b

  ni 


kuzatishdan olingan bilan solishtirib doimiy miqdor S aniqlanadi.  

 

 



1.2-rasm.  Yorug‘  elliptik  galaktikalar  va  radiogalaktikalar  uchun  Xabbl 

diagrammasi va tezlanish parametrining bir necha qiymatlari uchun “m-z” bog‘lanishi. 

 

  



Odatda  yoritqichning  yorug‘ligi  (m)  biror  to‘lqin  uzunliklari  oralig‘i, 

masalan,  vizual  yoki  fotometrik  diapazon,  uchun  o‘lchanadi.  Galaktikaning 

yorug‘ligi  (m

)  bilan  qizilga  siljish  orasidagi  bog‘lanishni  tekshirganda  qizilga 



siljish tufayli galaktika spektrida energiyani taqsimlanishi egrisini uzun to‘lqinlar 

tomon  siljishi  hisobga  olinishi  kerak.  Bu  (19)dan  foydalanib  m



-z  (Xabbl 

diagrammasini)  bog‘lanishini  tuzishga  imkon  beradi.  Har  xil  q



0

  va  elliptik 

galaktikalar  va  radiogalaktikalar  uchun  bunday  bog‘lanish  rasmda  keltirilgan. 

Rasmdan ko‘rish mumkin diagrammani  q

0

 ga bog‘liqligi oydin emas.   




 

20 


v) Galaktikaning qizilga siljishi  

va burchakiy diametri orasidagi bog‘lanish 

Agar 


  galaktikani  burchakiy,  a-chiziqiy  diametri  va  r-masofasi  bo‘lsa  u 

holda  

r

a

r

a

arctg



 - radian. 

Katta  masofalarda  egrilangan  fazo  yig‘uvchi  linza  singari  nurlanish 

yo‘nalishini  o‘zgartiradi.  Shuning  uchun  uzoq  galaktikalarning  burchakiy 

o’lchamlari ularning masofasiga bog‘liq bo‘ladi 

                                 

;

)

1



(

1

2



l

z

a

r

z

a





                             (20) 

Bu  bog‘lanishdan  masofa  (l)  kattalashgan  sari  z  kichik  bo‘lganda 



 

kichrayishi  kelib  chiqadi  va 

  ma’lum  minimal  qiymatga  yetgandan  keyin  u 



chegaralanmagan holda orta boshlaydi.  

 

Hozirgi zamon teleskoplari, afsuski, hozircha 



 ni orta boshlash chegarasini 

aniqlashga  imkon  bermayapti.  Bu  chegara  z



1  bo‘lishi  kerak.  18  va  20 

formulalardan  z=0.6  bo‘lganda  q

0

=1  uchun 

-ning  qiymati    q



0

=-1  uchun 

hisoblanganga qaraganda 1.6 marta katta bo‘ladi. z ni qiymati yana ortishi bilan bu 

farq anchagina kattalashadi. Biroq hozirgi eng katta teleskoplarda o‘lchash aniqligi 

chegarasida qolmoqda.  

 


Download 0.75 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   51




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
ta’limi vazirligi
toshkent axborot
nomidagi samarqand
guruh talabasi
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika universiteti
matematika fakulteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
bilan ishlash
махсус таълим
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
fanining predmeti
Buxoro davlat
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
tabiiy fanlar