Nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti fizika-matematika fakulteti



Download 0.75 Mb.
Pdf ko'rish
bet10/51
Sana13.05.2020
Hajmi0.75 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   51
I.3 Kritik zichlik 

 

 



Koinotning kengayishi xususiyati unda o‘rtacha modda zichligiga bog‘liq va 

  zichlikdagi  bir  jinsli  bulut  ichidagi  m  massali  uning  markazidan  r  masofada 



joylashgan sinov zarraga ta’sir etayotgan kuchlarni ko’rib chiqaylik. Zarraga ta’sir 

etayotgan tortishish kuchi, r radiusli sfera ichidagi massa  

                                      



2

3

4



r

                                   (3) 



ga bog‘liq. Faraz qilaylik zarra 

 tezlik bilan harakat qilmoqda va r



0

 uzoqlikda u 

0

 tezlikka ega bo‘lgan harakat davomida zarraning kinetik  E



k

=

2



2



m

 va potensial  

E

p



=

r

m

G



 energiyasi yig‘indisi bo‘lgan to‘la energiya o‘zgarmaydi, va bir birlik 

massa uchun  

0

2

0



2

2

2



r

GM

r

GM

m

E





=const  


yoki  

                                    

2

=



E

r

GM

2

2



                                 (4) 

Agar  o‘rniga uning yuqoridagi ifodasini qo‘ysak 

                                 



E

r

G

dt

dr

2

3



8

2

2









                             (5) 




 

11 


Agar  E

k

>E

p

  bo‘lsa  zarra  bulutni  tark  etadi  va  undan  cheksiz  uzoqqacha 

uzoqlashadi.  Aks  holda  agar  E<0  bo‘lsa 

E

GM

r

m

  uzoqlikda  zarraning  tezligi 



nolga teng bo‘ladi. 

 

Koinotda  barcha  nuqtalar  bir  xil  maqomga  ega  va  u  biror  ajratilgan 



markazga ega emas. Biz galaktikalarning uzoqlashish tezligini bizning Galaktikaga 

nisbatan o‘lchaganmiz va Xabbl doimisi N ni ularga asoslanib topganmiz. Shuning 

uchun Galaktika atrofida r - radiusli sferik sirtlar bor deb faraz qilamiz va bizdan r 

masofadagi  “sinov  zarrachasi”–  galaktikani  harakati  qanday  bo‘lishini 

ko‘rmoqchimiz.  Xabbl  qonuniga  asosan  bu  galaktika  bizdan 

=Hr  tezlik  bilan 



uzoqlashmoqda.  Agar  yuqoridagi  (5)  formulaga  tezlik  o‘rniga  uning  bu  ifodasini 

qo‘ysak quyidagi munosabatni olamiz. 

                                 

E

r

G

H

G

2

8



3

3

8



2

2









.                            (6) 

Bu  yerda 



  -  r  radiusli  sfera  ichida  o‘rtacha  modda  zichligi,  u  sfera  ichidagi 

galaktikalar  va  ular  orasidagi  tarqoq  modda  massalari  yig‘indisini  sfera  hajmiga 

bo‘lish  natijasida  topilgan.  (6)  formulani  chap  tomonidagi  qavs  ichida  zichliklar 

ayirmasi keltirilgan va 

G

Н

кр



8

3

2



, bu yerda  kritik zichlik deb ataladi.  

                                   



E

G

r

кр

2

3



8

2





                             (7) 

Agar r radiusli sfera ichida o‘rtacha modda zichligi kritik zichlikdan kichik   (



 < 



kr

)  bo‘lsa  u  holda  to‘la  energiya  E  >0  bo‘ladi  va  galaktika  (zarra)ni  harakati 

cheklanmagan    ozod  holda  davom  etaveradi  va  u  cheksizlikkacha  uzoqlashishi 

mumkin.  Agar 



  > 



kr

  bo‘lsa  E  <  0,  ya’ni  to‘la  energiya  manfiy  va  galaktika 

(zarra)  maksimal 

E

GM

r

m

    masofagacha  uzoqlashgandan  keyin  u  to‘xtaydi  va 



keyin massa markazi tomon harakat qila boshlaydi.  


Download 0.75 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   51




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent axborot
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
umumiy o’rta
haqida umumiy
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
universiteti fizika
malakasini oshirish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
davlat sharqshunoslik
jizzax davlat