Navoiy davlat pedagogika instituti "tabiiy fanlar" fakulteti "geografiya o



Download 0,59 Mb.
Pdf ko'rish
bet14/26
Sana30.12.2021
Hajmi0,59 Mb.
#96643
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   26
Bog'liq
9-sinfda jahon tabiiy resuslari

Dunyoning  biologik  resurslari.Yerning  biologik  resurslarini  biologik 

“tirik”  organizmlar  ya’ni  o’simlik  va  hayvonlar  tashkil  etadi.Tiriklikning  asosiy 

belgilari organizmlarning nafas olishi, oziqlanishi, o’sishi, rivojlanishi, ko’payishi, 

harakatlanishi  kabilardir.  Yerning  o’simlik  resurslari  (Yer  biomassasini  97%  ini 

tashkil  etadi)  madaniy  va  yovvoyi  holda  o’suvchi  o’simliklardan  iborat.Hozirda 

Yer  sharida  500000  ga  yaqin  o’simlik  turi  bor,  shundan  6000  ga  yaqini  madaniy 

o’simliklar  (ya’ni  navlar)  hisoblanadi.Lekin  Yer  sharida  ko’p  tarqalgan  qishloq 

xo’jalik  ekinlari  80-90  turni,  eng  ko’p  tarqalganlari  esa  15-20  turni  tashkil 

qiladi.Ular  asosan  oziq-ovqat  va  sanoat  uchun  xom-ashyo  ekinlari  hisoblanadi. 

Yovvoyi  holda  o’suvchi  o’simliklar  orasida  o’rmon  resurslarini  hosil  qiluvchi 

o’rmon  o’simliklari  ko’pchilikni  tashkil  etadi.O’simlik  resurslari  ham  hayvon 

resurslari  singari  tugaydigan,  lekin    tiklanadigan  resurslari  hisoblanadi.Ulardan 

turli  xil  maqsadlarda  foydalaniladi.Masalan:  o’rmondan  qurilishdan  tashqari, 

smola, skipidar, boyoqlar, lak ekstraktlar, yelim, mebel, sellyuloza, qog’oz, spirt va 

h.k lar olinadi. 

  Jahon o’rmon resurslari 2ta ko’rsatkich bilan ifodalanadi: 

1.Egallagan  maydoni  (jahondagi  barcha  o’rmonzorlar  4,2  mlrd  ga  ni  tashkil 

etadi yoki 40 mln.km

 ya’ni jahon yer fondini 30 foizini tashkil etadi). 



2.Yog’och zaxirasi bilan (jami yog’och zaxirasi 350mlrd m

3

).  



Doim  o’sib  turganligi  sababli  yog’och  zaxirasi  har  yili  5,5  mlrd  m

3

 



ko’payadi.Shunday  ekan,  kelajakda  yog’och  muammosi  bo’lmaydigandek 

tuyuladi.Aslida  unday  emas.Chunki  yog’och  qadimdan  qurilish  va  ishlov  berish 




36 

 

materiali  sifatida  foydalanib  kelingan  va  hozirda  ham  ahamiyatini  yo’qotgani 



yo’q.Chunki yog’ochdan X1X-asrning o’rtalarida 4,5-5 ming xil mahsulot olingan 

bo’lsa,  hozirda  20  ming  xil  mahsulot  ishlanadi.Hozirgi  vaqtda  ham  yog’ochga 

talab doimiy oshib bormoqda. Dehqonchilik paydo bo’lgan neolit davridan boshlab 

minglab  yillar  davomida  o’rmonlar  ekin  ekish  uchun  yo’qotib  borildi.Ayniqsa 

keyingi 200yil davomida quruqlikdagi o’rmonlar maydoni 2 barobarga kamaydi va 

u havfli tus oldi. 

  Tuproq  erroziyasi  va  atmosferada  O

ni  kamayishi  o’rmonlarni  yo’qolishi 



bilan bog’liqdir.Masalan: dunyoda o’rmonlar maydoni har yili kam deganda 25mln 

ga.ga  yoki  0,5  foizga  qisqarmoqda.  Dunyoda  tayyorlanadigan  yog’och  miqdori 

2000 - yilda 4,5 - 5mlrd m

3

 ni tashkil etdi.Bu esa yillik paydo bo’ladigan yog’och 



zaxirasi to’liq foydalaniladi degan so’z. Dunyodagi o’rmonlar juda katta masofaga 

cho’zilgan.Ular  shimoliy  va  janubiy  mintaqalardir.Shimoliy  o’rmon  mintaqasi 

mo’’tadil  va  qisman  subtropik  iqlim  mintaqasida  joylashgan.Dunyodagi  butun 

o’rmon  maydonining  yarmi  va  yog’och  zaxirasining  deyarli  yarmi  shu  mintaqaga 

to’g’ri  keladi.  Asosiy  o’rmon  kesish  ishlari,  ayniqsa,  yog’ochi  yaxshi  sifatli  igna 

bargli  daraxtlarni  kesish  shu  mintaqada  olib  boriladi.  Daraxt  kesish  jadal  olib 

borilayotganligiga  qaramay  o’rmonlarni  tiklash  va  daraxt  ekish  ishlari  tufayli 

AQSH,  Kanada,  Finlyandiya,  Shvesiya  kabi  mamlakatlarda  va  umuman  shimoliy 

o’rmon  mintaqasida  o’rmonlar  maydoni  kamayayotgani  yo’q.Biroq  Rossiyada 

daraxtni  kesish uni  ekishga qaraganda ko’proq bo’lyapti. 

  Janubiy  o’rmon  mintaqasi  asosan  tropik  va  ekvatorial  iqlim  mintaqalarida 

joylashgan.Dunyodagi  o’rmon  maydonining  deyarli  yarmi  shu  mintaqada 

joylashgan.Ilgari  yog’ochdan  faqat  o’tin  sifatida  foydalanilgan  bo’lsa,  keyingi 

vaqtlarda Yaponiya, AQSH va G’arbiy Evropa mamlakatlariga eksport qilish ko’p 

marotaba  oshdi.Janubiy  mintaqa  o’rmonlariga  bir  necha  yuz  yillar  davomida 

o’rmonni  yoqib  er  ochish  va  ekstensiv  yaylov  chorvachiligi  katta  zarar 

etkazdi.Masalan: sernam doimiy yashil tropik o’rmonlar hozir ham 1mlrd.dan ortiq 

maydonni 

egallagan, 

ularning 

yarmidan 

ortig’i 


Lotin 

Amerikasida 




37 

 

joylashgan.Biroq  hozirda  Lotin  Amerikasi  va  Osiyo  shunday  o’rmonlarning  40 



foizini,  Afrika  50  foizini  yo’qotdi.  Ayrim  mutahassislarning  fikriga  ko’ra  bu 

o’rmonlar  XX1-asrning  o’rtalariga  borib  to’liq  yo’q  bo’ladi.  Tropik  o’rmonlarni 

saqlash  yuzasidan  BMT  rahbarligida  katta  ishlar  amalga  oshirilmoqda.Lekin 

hozircha u kutilgan natija bergani yo’q. 

Jahonda    o’rmonlar  ulushi  materiklar  va  regionlar  boyicha  quyidagicha 

taqsimlangan: (foiz hisobida 2008-yil) 

1. Janubiy Amerikada - 52%    

2. MDH da  - 37 % 

3. Yevropada  - 31 % 

4. Shimoliy Amerikada  - 31 % 

5. Afrikada  - 26 % 

6. Avstraliya va Okeaniyada  - 18 %.      

7. Osiyoda  - 17 % 


Download 0,59 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   26




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish