Milliyligi Taomi



Download 38.8 Kb.
Sana19.01.2017
Hajmi38.8 Kb.
Milliyligi
Taomi

Qovurma palov (Farg’onacha palov):



Asosan qo’y go’shti bilan va qo’y yog’ida qovurib tayyorlangani sababli bu palov g’oyat issiqlik taom hisoblanadi. Uni sovuqlik ovqatga aylantirish uchun, ayniqsa yoz faslida va issiqmijoz kishilar to’planganda paxta yog’i va mol go’shti solib tayyorlanadigan varianti ham bor.
Qo’y yog’ini kubik (1x1x1 sm) shaklida yoki bodomday-bodomday qilib to’g’raysiz. Go’shtni esa xuddi kabobga to’g’raganday, bosh barmoqning birinchi bo’g’ini kattaligida kesasiz. Asosan qobirg’a va son go’shtlari tanlab olinadi. Qobirg’a suyaklari 4 sm kattalikda, ilikli suyak esa 10 sm dan oshmaydigan qilib chopiladi. Ushbu palov uchun oq — «tuxum» piyoz va «mushak» yoki «sariq mirzoyi» navli sabzilar tanlanadi. Piyozni halqa-halqa qilib, sabzini gugurtning cho’pi kattaligida, somoncha shaklida to’g’rash kerak.
Qozonni quruq qizdirgandan so’ng dumba yog’ni solasiz va o’rtacha olov berib eritib, jizzasini olasiz, so’ng sustroq olovda to oq tutun chiqquncha yorni dog’laysiz. Yaxshi dog’ bo’lganini bilish uchun yoqqa yirik tuz tashlasangiz, tasir-tusur otiladi, shundan so’ng bir bosh archilgan piyoz yoki barmoqdek yaydoq qovurg’a suyak tashlab qizartirib so’ng olib tashlash kerak. Ayniqsa palovni paxta yog’ida tayyorlaganda bu metodning ahamiyati katta: o’simlik yog’idagi gassipol deb ataluvchi zaharli moddani kuchini qirqib degassipolga aylantirishda piyoz va suyak tozalovchi modda vazifasini o’taydi.
Yog’ yaxshi chuchib, dog’ bo’lganda piyozni tashlaysiz, kavlab-kavlab, qizarguncha jazlaysiz. Piyoz shig’il bo’lib qizarganda go’shtni tashlang, buni ham kavlab sirti qobiq olganida, sabzini solib mo’rtligi yo’qolguncha qovurasiz. So’ngra suv quyib, sust olovda mildiratib qaynatasiz, tuz va ziravorlar ham suv quygandan so’ng solinadi. Palovning lazzatli chiqishi uzoqroq qaynashiga bog’liq.
1 soatcha mildirab qaynasa, masallig’i, ziravorlardagi moddalar erib yaxshi sintez bo’ladi. Bir yoqdan qaynashi bilan bir yoqdan guruch solish natijasida palov chaynami belazzat bo’lib qoladi.
Palov zirvagi me`yoriga yetib qaynaguncha, guruchni tozalab, yaxshilab yuvasiz. Guruch asosan 3 marta yuviladi, albatta upasi kam guruch bo’lsa buncha yuvish kifoya. Upasi ko’proq guruchni 4 — 5 marotaba erinmay yuvish zarur, shunda palov sochiluvchan, dona-dona bo’lib pishadi.
Yuvilib, suvi yaxshilab sirqitilgan guruchni zirvak yuziga bir qatlam qilib solasiz. Uchoqdan chug’ni tortib olib, kuchli alanga berasiz va darhol guruchga suv quyasiz. Palov tayyorlayotganda suv quyish juda mas`uliyatli ishdirki, bu, guruchning qancha suv ko’tarishini bilishni talab etadi va palovpazning tajribasiga ham bog’liq bo’ladi. Shu sababli suv normasini aniq aytish qiyin, buni har bir pazanda qozon ustida uzi hal qiladi. Harholda quyilgan suv guruch yuzasidan kursatkich barmoqning birinchi bo’g’ini darajasida, ya`ni 1 — 1,5 sm bo’lsin.
Alanga kuchayganda palovning bir tekis qaynashiga erishmoq muhimdir. Qozonning bir tomoni qaynab, bir tomoni qaynamasa osh tirik bo’lib qoladi. O’rtasi qaynamasa tuzi kamligidan dalolat. Palovga tuz ikki marta solinadi: zirvagiga va guruch suvni tortmasdan turib. Qozon bir tekis qaynaganda tatib ko’rib, tuzini rostlaysiz va suvini to’la tortganda damlaysiz. Suvi tortilganini bilmoq uchun guruch yuzasiga kapgirning teskarisi bilan urib kursangiz «gup-gup» ovoz beradi, agar «shilp-shilp» qilsa, demak suvi hali tortil-magan va alangani kuchaytirish kerak. Damlashdan oldin guruchni qozonning o’rtasiga gumbaz qilib to’plab, maxsus damcho’p yoki yog’och qoshiqning sopi bilan suqib chiqsangiz, teshikchalar hosil bo’lib, suvi qozon tubiga ketib, bugi tepaga ko’tariladi. So’ng damtovoqni yopasiz va uchoqdan chug’ni tortib olasiz. Gazda pishirayotgan bo’lsangiz shamdek qilib pastlab qo’yasiz. Gaz komforkalaridan birini palov pishirishga maxsus moslab olish zarur. Buning uchun gaz chiqadigan teshikchasiga bigiz tiqib kattaroq ochiladi, shunda alanga varillab yonadigan bo’ladi va palovning qaynashi osonlashadi. Damlash muddati 25 — 30 minut.
Damtovoqni ochgach, palovni kavlab yaxshilab aralashtirasiz. Shunda go’shtlari va sabzisi guruchga bir tekisda qorishadi. Guruch bir-biriga «mushtlashib» qolgan bo’lsa kapgir bilan ajratib yuborasiz. Palovni katta laganga gumbaz qilib suzasiz, ustiga go’shtlarini joylaysiz va dasturxonga salat bilan birga keltirasiz. Salat yoz va kuz fasllarida «shakarob», «achchiq-chuchuk», qishda kertilgan turp, bahorda esa rediskadan iborat bo’ladi.
Masalliq: 1 kg guruch, 1 kg qo’y go’shti, 250 gr qo’y yogi, 4—5 bosh piyoz, 500 gr sabzi, 1 choy qoshig’ida zira, shuncha zirk va shuncha tuyilgan qizil garmdori, tuz esa ta`bga ko’ra solinadi.
Libosi
O’zbek milliy libosiga ayollar uchun-zar cho’pon, doppi va atlas) erkaklar uchun-do’ppi, cho’pon, belbog’ va yzxtak kiradi. O’zbek milliy libosi jahonda o’z o’rniga ega. Masalan dunyoning turli joylaridan kelgan mexmonlar O’zbekistoni milliy libosi va madaniyatiga katta baxo berishyapti. O’zbek milliy libosi va madaniyati o’zgacha jozibadordir. Milliy libosimiz Sovet ittifoqi davrida kasitilgan bo’lsada mustaqillikdan so’ng libosimizga e’tibor kuchaydi va yuksaldi. Hozirda o’zbek tikuvchilari chet mamlakatlarga borib ularga o’zbek libosini o’ziga hos jihatlarini namoyon qilishmoqda. O’zbekistonga maxmon bo’lib kelgan sayohatchilar vatanimizni tarixiy obidalarini, memorchilik san’atini, milliy urf-odatlarimizni va katta qiziqish bilan e’tibor beradilar. Ular mustaqillik bayramini, navro’zni, hosil bayramini va o’zbekona to’ylarni guvohi bo’ladilar. Estalik sifatida atlas, do’ppi, belbog’, cho’pon va boshqa memorchilik uslubida yasalgan estalik sovg’alarini olib ketadilar.
Do'ppi

Do'ppi-O'zbekistonda keng tarqalgan yengil bosh kiyim. Do'ppi asosan baxmal,ipak,zar bilan tikiladi. O'zbekiston Chust, Toshkent ,Samarqad,Buxoro,Boysun,Shahrisabz do'ppilari mashxur.Ayniqsa, Chust do'ppilari keng tarqalgan bo'lib, O'zbekistoning deyarli hamma viloyatlarida tayyorlanadi.

Chust do'ppisining tepasi kvadrat shakilda bo'rtib chiqadi,boshqalarning tepasi yarim shar shaklida bo'ladi.do'pi tikuvchi chevar "do'ppido'z", do'ppi tikish kasbi esa "doppido'zlik"deb ataladi.

Atlas


Atlas O'zbekistonda keng tarqalgan ayollar libosidir.bu libos ipakdan tayyorlanadi. O'zbekistonda ipakchilik rivojlanganligi uchun atlas deyarli hamma viloyatlarda kiyiladi. Atlas qadimiy va milliy liboslardan biridir. Bu libosga har xil shakllar berib bezashadi. Bu esa o'zbek ayollarini yanada jozibali qiladi. O'zbekistonda eng mashxur atlas Marg'ilon shaxrida to'qiladi.
Zar cho'pon
Zar cho'pon o'zbek ayollarini qishda sovuqdan saqlovchi, yozda issiqdan saqlovchi kiyimdir. Bu cho'pon asosan baxmal, ipak, zar bilan tikiladi. Cho'pon o'zbek xalqini qadimiy liboslaridan biridir. Bu o'zbek ayollari uchun go'zallik ifodasidir. Bu cho'pon O'zbekistonning deyarli barcha joylarida kiyiladi.
Mehmondo'stligi
Odamlar orasidagi o'zaro mehr-muruvvatning go'zal ko'rinishlaridan biri mehmonavozlikdir. Xalqimiz asrlar davomida o'zinin mehmondo'slik ananalarini saqlab kelmoqda. Uyga mehmon kelishi yahshilik belgisi, to'kin sochinlik alomati, mehr-oqibat, muhabbat, insoniylik ramzi. Mehmon bilan uyga tinchlik, totuvlik, osoyishtalik kirib keladi, kongilsiyohliklar, gina-kudurat,ko'tariladi, qarindoshlar ortasida totuvlik rishtalari o'rnatiladi.
Mehmondo'slik odamlarda insonparvarlik, saxiylik, xushmomilalik, xushfellik sifatlarini tarbiyalaydi, xasislik, xudbinlik, manmanlik, shuxratfarastlik illatlarini bartaraf etadi, mexmon kirgan uyga osoyishtalik kiradi.
Xalqimiz: "Mehmon otangdan ulug'",deydi. Mehmon ulug' bo'lgani uchun ham yangi ko'rpachalar yoziladi, tutulmagan idish tovoqlarga taom tortiladi. Qo'ni-qo'shnilar chaqirib chiqiladi, shirin suhbatlar quruladi.
Har xalqni mehmon kutish udumi boshqacha, lekin qaysi millat bo'lishidan qat'iy nazar, eshikdan kelgan odamni hurmati joyiga qo'yilib kutib olinadi, lazzatli taomlar bilan siylanadi.
Azaldan mehmondo'st o'zbek xalqi uyiga kelgan kishini iloji boricha ochiq yuz bilan kutib olinishiga harakat qilinadi. Ular bekorga "mehmon kelsa eshikdan, rishqi kelar teshikdan"deydilar. Mehmonavozlik ota-bobolarimizdan qolgan, avloddan-ajdodga o'tib borayotgan eng yahshi odatimizdir.
Bayramlari va urf odatlari
Navro'z
Navro'z Sharq xalqlari orasidab bir necha ming yillardan buyon yashab kelmoqda. Ko'p asrlar davomida makedoniyalik Aliksandr, arablar, mo'g'ullar kabi bir qancha bosqinchi qo'shinlar Sharq xalqlarining umumiy bayrami Navro'zni yo'q qilib, halok qilib yuborishga harakat qiladilar. Ammo Navro'z barhayotligicha qolaverdi, qayta tirilaverdi. Navro'z biron bir sanani nishonlash uchungina bayram qilinadigan hodisa hisoblanmaydi. U tabiatning o'zidan kelib chiqqan, kuni tun tenglashgandan so'ng, endi kunlarnin uzayishi, uzluksiz mehnat arafasidagi bayramdir. Uzoq qishdan so'ng ko'kda quyoshning yuz ko'rsatishi, qirda maysa-giyohlarning nish urib chiqishixalqimiz uchun haqiqiy shodiyonaga aylangan. Nega deganda, o'tgan yilgi yig'ilgan g'alla ham, oziq-ovqatlar ham sob bo'lay degan, ilikuzdi paytlarda yana Ona Tabiatning o'zi mehr-muruvvat ko'rsatib, yorug' kunlardan darak bergan. Shu kunlargacha eso-omon etib kelishgan qariyalarning ham tomirlarida qaytadan g'ayrat jo'sh urgan. Nav-yangi, ro'z-kun: ya'ni yangi kun deb atalishi ham bejiz emas.
Navro'z bayramini barcha fors, arab, turkiy tillarda so'zlashuvchi xalqlar har yili bahorda nishonlab kelishgan. Bu qadimiy, an'anaviy Yangi yil bayramimiz haqida ulug' bobolarimiz Abu Rayhon Beruniy "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" asarida, Mahmud Qoshg'ariy esa "Devonu lug'otit turk" asarida juda ham qiziqarli ma'lumotlar yozib qoldirganlar. Umar Hayyom olim, shoir, faylasuf sifatida bu bayram haqida "Navro'znoma" nomli maxsus kitob yozganlar. Navoiyning ustozi-turkiguy shoirlarning malikul kalami-Lutfiy domla "Gul va Navro'z" o'lmas dostonini yaratganlarki, bu asar hamon sahnalarimizni bezab, bizga Navro'z haqida aadbiy-badiiy tushuncha, ma'lumot berishda davom etib kelayotir.

Navro'z bayramida bizning kunlarimizda ham bir muddat hujum uyushtirildi. Ammo qadimiy odatimiz bu galgi qatag'ondan ham eson-omon o'tib oldi. Mana, bugun yana biz o'zbeklar ham barcha Sharq xalqlari singari o'z milliy urf-odatimiz Navro'z-Yangi yil bayramizni bor malohati, bo'y-basti bilan ko'z-ko'z qilib o'tkazayapmiz. Navro'z bayrami kecha bilan kunduzning tenglashgan payti, bahor faslining 21-22 mart kunlaridan boshlab bir hafta, o'n kun davomida o'tkazilgan. Bu bayram, avvalo, tabiatning jonlanishi, yangilanishi, yangi yil bilan yurtimizga go'zal Bahor faslining kirib kelib, kelinchakdek o'z yashil sepini keng yoyishi bilan boshlangan.


Ota-bobolarimiz, buvi-momolarimiz bu bayramni nishonlab, turli-tuman, rang-barang udum va marosimlar o'tkazishgan. Qadimda ajdodlarimiz Navro'z kunlari qish manzillari-qishloqlardan yozgi mehnat va hordiq maskanlari-yozloqlarga ko'chib o'tishgan. Dalalarda bahorgi ekin-tikin ishlari boshlanib ketgan. Dehqonlar erga qo'sh solishgan. Jamoa-jamoa bo'lb, hashar-ohsarlar uyushtirilgan. O'tgan ajdodlar ruhi yod qilingan. Ularning mozorlari obodonlashtirilib, ko'kalamzorlashtirilgan. Ommaviy ravishda mevali, manzarali daraxtlar o'tkazilgan. Dalalarda, yozloqlarda Navro'z-yangi yil, yangi hayot qaynagan.
Navro'z bayramiga atab ajdodlarimiz mazsus kiyimlar tayyorlashgan va ularni kiyib bayram qilishgan. Navro'z taomlari o'ziga xos bo'lgan. Ular orasida, ayniqsa, sumalak, halim tayyorlashgan an'anaviy odat tusiga kirgan. Bu bayramda Siz tengi bolalarning ishtiroklari, ayniqsa, juda faol bo'lgan. Ular Navro'z bayrami haftaligida turli ommaviy bayram o'yinlari o'ynaganlar. Ot o'yin, chillak, qo'g'irchoq o'yin, tosh, lapar, ip o'yinlari va hokazolar shular jumlasidandir. Bolalar , o'smirlar, o'spirinlar, bo'y qizlar, ayniqsa, sumalak pishirish marosimida faol ishtirok etish uchun unga ancha ilgariroq tayyorgarlik ko'rishgan.
Bug'doy donini maxsus idishlarda qulay iqlim sharoiti yaratib, sabza qilib undirib olishgan. So'ng uni kecha-kunduzi bilan katta doshqozonlarda qaynatib , sumalak tayyorlashgan. Ayonki, tunu kun tinmay doshqozon qaynayversa, ancha-muncha o'tin chidamaydi. Shuning uchun har bir xonadon bir bog', yarim bog'dan, ishqilib, o'tinga ham o'z ulushlarini qo'shadilar. Bu arzimasdek ko'ringan harakat ostida juda ulkan ma'no yotibdi: xalqning birgalashib harakat qilishga nonu tuzini, topgan-tutganini birga baham ko'rishga intilish yotibdi.
Bu jarayonlarda turli-tuman xalq o'yinlari, bahor qo'shiqlari ijro etilgan. Kitobxonliklar, turli jismoniy tarbiya sovrinli o'yinlar, musobaqalartashkil etilgan. Ko'pkari-uloq, kurash, turli hayvon va parrandalar "jang" lari, xo'roz, it, qo'chqor urishtirish, masxarabozlik, askiyabozlik, dor o'yinlari, xalq tomoshalari o'tkazilgan.
Qo'shni Tojikistonning G'onchi tumanida har yili Navro'z mahali kelinchaklar sayli o'tkazish qadim-qadimdan odat tusiga kirgan. Bu sayilga oq xarir pardalar tutgan, kuyovga tushganiga bi yildan oshmagan kelinchaklar qatnashishadi. Ular pastlikda, xuddi oq gullar to'lqinidek ketaverishadi. Qo'llarida o'zlari mehr qo'yib tikkan matolari, so'zanalari, belbog'lari bo'ladi. Ikki tomonda qiyaliklarda turgan tomoshabinlar o'tayotgan kelinchaklarning birortasini ham ko'zdan qochirishmaydi. Kelinchaklarning orzu-armonlari, o'y-hayollari bitilgan matolarning qaysi biri ko'proq olqsh olsa, o'sha g'olib, maqtovga sazovor bo'ladi. Bu benihoya chiroyli, go'zal sayildir. Bu xil sayillarni o'rganib, ommalashtirish zarur. Navro'z bayramining eng ahamiyatli jihatlaridan biri-keksalarga hurmat , ularning holaridan xabar olish, ko'mak berishdir. Navro'z tiriklik bayrami sifatida mashhur bo'lib, uning tag'in bir muhim xosiyati: bu kunlar marhumlar yodiga juda katta ahamiyat berilgan. Machitu madrasa, xonadonu mahalla, mozoru ziyoratgohlarda qur'on o'qitilib, jonliklar so'yilgan. Etim-esir, bola-baqralar uchun katta doshqozonlar osilib, qurbonlik taomlari pishirilgan. Har bir oila o'z xilxonalarini, ortishsa, boshqalarnikini ham tozalab, orasta qilishgan. Qabrlarning shikast-rextlarini ta'mir qilishgan. Mevali daraxtu gul-chechaklar o'tkazishgan.
Ramazon
Hayitlar qadimiy diniy bayram bo’lib, ularning tarkibiga kirgan ko’pgina marosimlar islomdan oldin ham xalq taomilida bo’lgan. Islom ularni omuxtalab, o’z qonunlarini qo’shib, hayit-bayramlarining umrini uzaytirgan.
Hayitning ikki xili mavjud bo’lib, xalqimiz bu bayramlarga azaldan amal qilib keladi. Birinchisi-Qurbon hayiti,Katta hayit deb ataladi. Uning oldidan ikki kun qolganda, arafa kunlari nishonlanadi. Yolg’on arafa, 1 kun qolganda chin arafa, uchinchi kuni esa Hayit bayram qilinadi. Yolg’on va chin arafa kunlari har bir xonadonda is chiqarilib, chalpak, bo’girsoq, talqon, palov qilinadi. Qo’shnilar bir-birlarini Hayit bilan muborakbod etib, xonadonlarga pishiriqlar chiqaradilar. Bolalar va o’smirlar chopqillab yaqin-uzoq xonadon, qarindosh-urug’larni yo’qlashga borib-keladilar.
Kichik hayit bu Ro’zai may ramazon deb atalib, odatda ro’za oyi yakunida o’tkaziladi. Hayitlar Iydlar ham deb ataladi. “Hayitingiz muborak bo’lsin”, “iydingiz qulluq bo’lsin” tabriklarining ma’nosi bir xildir. Katta hayit butun dunyo umumxalq marosimi-haj, ya’ni Ka’baga ziyoratga borib, haj nomozi o’qish davridan boshlanib, ayrim joylarda 7 kungacha bayram qilinadi. Bizning O’zbekiston, umuman, O’rta O’siyo xalqlari orasida Qurbon hayiti hozirgi kunlargacha nishonlanib kelinadi. Faqat bu marosim islom markazi arab mamlakatlaridagidek etti kun emas, balki uch kun bayram qilinadi. Qurbon hayiti-iyd-al-adho, ramazon hayiti-alfitr, me’roj-rajab oyi bayrami, shuningdek, imom Xusaynni xotirlash kuni-ashuro, taqdir kechasi-laylatul-qadr, Muhammad payg’ambarning tug’ilgan kunlari-Mavlud islom dinida asosiy hayit-bayramlar sanaladi. Qurbon hayiti zulhijja oyining 10-13 kunlarida (10-13 dekabr) tantana qilinadi. Ba’zi mamlakatlarda shu oyning 7 kuni, ya’ni haj boshlangan kundan 7 kun davom etadi. Ro’za hayiti esa ramazon oyi tugab , yani shavvol oyining 1-3 kunlarida bayram qilinadi.
Hayitning birinchi kuni saharda kattayu kichik jome masjidiga borib, bomdod namozi o’qiydilar. Gado-yu, beva-bechoralarga sadaqa beriladi. Qurbonlik qilib, is chiqariladi. Keyingi kunlari mozorlarga borilib, o’tganlarning ruhga duoyu fotiha qilinadi. Azadorlar esa to’n kiyib, belbog’ bog’lab, do’ppi kiyib, marhumning uch kun davomida yo’qlovini o’rniga qo’yadilar.
Hayot kunlari oilaga shirinliklar, yangi kiyim-boshlar, kiyimliklar sotib olinib, bolalarga, ota-ona, bobyu buvilarga hadya qilinadi. Oilabosho ro’zg’orning kattadan-kichigiga sarmoya uchun o’ziga yarasha pul, chaqa ulashadi. Bu Hayit xarji deb nomlanadi. Mahallalarda, qishloqlarda, shahar joylarda yangi tushgan kelinlar borib ko’riladi. “Kelin ko’rdi” marosimlari o’tkaziladi.
Kichik hayit ro’za namozi bilan bo’gliq marosim bo’lib, bir oy tutilgan ro’za-parhezdan keyin shavvol oyining 1-3 kunlari bayram qilinadi. Bu bayram ham garchi nomi kichik hayit deb atalsa-da, xalq orasida juda katta marosim sifatida nishonlanadi. Ro’za nomozidan keyin bozor, mahalla, ko’chalarda tuxum, xo’roz, it, qo’chqor urshtirayotgan yosh-yalanglarni, masxarabozlik sahnalarini, dorbozlik o’yinlarini, savdo rastalari to’la bayram qandolatu holvalarini uchratishingiz mumkin. Ro’za ichi har kuni oqshomlari muayyan muddatda iftorlik “og’iz ochish” marosimlari o’tkaziladi. Bu ham o’ziga xos mehmondorchilik bo’lib, ro’zadorlar niyat qilib iftorlik berayotgan kishining uyida o’z ro’zalarini ochi, iftorlik luqmalarini tanovul qilishadi. Iftorchi ro’zaning savobiga sherik bo’ladi. Ro’zadorlar sahar turib, tamaddi qilib,”og’iz bog’lashadi”. Ya’ni, kun davomida suv ichilmaydi, ovqat eyilmaydi. Umuman , hech nima iste’mol qilinmaydi. Bu kishilik a’zolarini, badanni o’ziga xos parhez qilish, bir oz tozalashga, davolashga qaratilgan tadbirdir. Roza kishi irodasini toblaydi, qanoat o’rgatadi. E’tiqodini mustahkamlaydi.

Bir oylik ro’zadan keyin g’arib, miskin kishilar, kambag’al, talabalar, gadolarga fitr ro’zalar, ya’ni, ro’za haqi, hadyasi beriladi. Bu hadyani har kim har xil : imkoniyatga yarasha, pul-chaqa bilan, un-non berib, kiymlik yoki sarpo bilan uzishi mumkin. Ko’ngildan chiqarib, xudo yo’liga chin ixlos bilan ehson qilingan narsa savob uchun qabul qilinadi.


Uch kunlik ro’zai may ramazon bayramlari oldidan ham oqshomlari gavjum bo’ladi. Ya’ni, ba’zan kattalar, ko’pincha bolalar to’p bo’lishib, qishloqlarda ramazon aytishadi. Ramazon ham xalqimizning qadimiy diniy marosimlaridan biri bo’lib, o’ziga xosligi bilan ajralib turdi. Ramazonda mash’ala yoqib olgan bolalar to’p bo’lishib, xuftonda har bir xonadon darvozasiga borib, ramazon aytadilar. Ramazon hayit qo’shiqlarinign jamlanmasining yoshlar tomonidan jo’r bo’ib, ijro etilishidir. Ramazonda xonadonma-xonadon yo’qlab, marosim qo’shiqlariaytiladi. Uy egalari ramazonchilarni siylab, ularga non, qand-qurs, kiyimlar, pul-chaqa berishlari mumkin. Ba’zi odam isi yoqmas, odamovi xonadon sohiblari ramazonchilar ustidan darvozaxona tomidan turib chelakda suv sepib yuboradilar. Ayrim hambo’ylar hazil-mutoyiba tarzida ham bu ishni qilishi mumkin.
Qurbon xayiti
Bu xayit mahalliy tilda kichik xayit deb ataladi. Bu xayit Ramazon xayitidan 70 kundan so'ng nishonlanadi. Islom dinida bu xayitda hayvon so'yib qurvonlik qilinadi. Qurvonlik mol, qo'y va boshqa xayvonlarni so'yish bilan amalga oshiriladi. Bu xayitda ota-onalar bolalariga xayitlik berishadi. Bu xayitlik asosan pul, kiyimkechak va boshqa narsalardan iborat bo'ladi.
Aza marosimi
Aza marosimi islom dinida biror kishi vafot etganidan so'ng bo'ladigan marosimdir. Bu marosimda vafot etgan odam uchun "Janoza" namozi o'qiladi. Bu namoz hamma musilmonlarga ham o'qilaverilmaydi. Chunki biror kishi o'zini-o'zi o'ldirgan bo'lsa yoki boshqa bir din qabul qilgan bo'lsa unga "Janoza" namozi o'qilmaydi. "Janoza" namozi hamma musilmon odam uchun ulug' farzdir. Bu "Janoza" namozi jamoatda qori boshchiligida o'qiladi. "Janoza" namozi o'qilgandan so'ng odamlar vafot etgan odamning uyiga pataxonlikka borishadi. Bu pataxonlikda Quronda zikr qilingan suralardan o'qib vafot etgan odam haqqiga duo qilishadi. Aza marosimi 3 kun davom etadi. 3-kun "Uch" deb ataladi. Undan so'ng 40, kir yuvdi,yangi xayit, yil va boshqa ananalar qilinadi.

Nikoh to'y
Nikoh to’yida esa bo’y etgan qiz-yigitning turmush qurishi bilan bog’liq bo’lgan qadimiy, an’anaviy odat-marosimlar amalga oshirilgan. Kuyov bo’lmish yigitga qo’yiladigan shartlarni Siz sevib o’qigan ertaklaringiz, baxshi bobolaringiz to’qigan dostonlardan yaxshi bilasiz. Oddiy xalqda kuyov bolaga o’tin yerdirib, er choptirib, chavandozligini, kurash tushishini, kamondozligini, kosib-ustaligini sinab, imyihon qilib ko’rishgan.
Qadim ajdodlarimizda o’zaro kelishilgan holda bo’lajak kelinni olib qochish rasm bo’lgan. “O’g’irlar “ kalingan qizni yigit nikohlab olishi uchun muayyan qonun-qoidalar asosida to’y tadorigini ko’rishgan. Shu munosabar bilan nikohdan oldingi va keyingi marosimlar amalga oshirilgan. Turkiy xalqlarda hamma ma’noda qizning bahosi baland bo’lgan. Shuning uchun kuyov tomon kelin tomonga albatta qalin to’lagan. Bu to’lov pul, oltin-kumush, qo’y-mol, gilam va kigiz shakllarida bo’lgan.
Kelinni tushirib olish marosimi, ayniqsa, qiziqarlidir. Qadimiy ajdodlarimiz o’t-olovga sig’inishgani tufayli, otda, tog’a etaklovida kelgan kelinni (hozir engil moshinalarda) kuyov bola otdan tushirib, darvozaoldida yoqib qo’yilgankatta gulxan atrofidanuch bora aylantirib, so’ng chimildiqqacha ko’tarib olib kirgan. Bu bilan ajdodlarimiz yangi oilani olov taftida har xil ins-jinslardan, yomon ko’zlardan tozalagan. Ikkinchidan, er kishi o’z jufti haloli, turmush hamrohi bo’lgan ayolnihamisha izzat-hurmatda, qo’lda ko’tarib yurishini ramziy ravishda ifoda qilgan.
Xorazmda qadimdan xonadonga kelin bo’lib tushgan yangi oila a’zosi bir yil davomida o’z qaynonasi bilan og’iz ochib gaplashmaydi. O’g’il o’stirganning xizmatini qiladi, topshiriqlarini bajaradi, buyruqlarini quloq qoqmay ado etadi, ammo churq etib, og’iz ochmaydi. Bu arazlagani, iddaosidan emas, odob-andishasidan, istihola qilganidan shunday muomalada bo’ladi. Kelin birinchi farzandini tug’ib, uni beshikka belaganidan keyin qaynona-oyisi bilan gaplashish huquqiga ega bo’ladi.
Qaynota-kelin munosabatlari yana-da murakkabroq. Kelin nech yil davomida tug’ilishidan qat’I nazar, to’rt farzand ko’rguniga qadar o’z qaynotasi bilan gaplashmaydi. Qaynota otaning topshiriqlarini bajaradi, yumushiyu xizmatini qovoq-tumshuq qilmay o’rniga qo’yadi. Faqat bu ijronigungu saqovdek, hatto ovozi va shovrini ham chiqmasdab bajaradi. Bu ham odob, andisha, istihola tushunchalarining eng oliy namunalaridir.
Albatta, kelin-kuyov to’y kunlari maxsus kiyim-boshlar kiyishgan. Bu kiyimlar yurtimizning qaysi vohasiga qarab, bir-biridan farq qilgan. Masalan, Samarqand, Buxoroniki bir toifa bo’lsa, Surxon va Qashqa vohasiniki ikkinchi toifa, Farg’onaniki o’zi bo’lak bo’lsa, xorazmlik kelin-kuyovning kiyim-boshi tamoman o’zgacha bo’lgan. Bu tashqi belgilar ham xalqimiz madaniyatining juda boy va qadimligidan dalolat beradi.
Nikoh to’yigacha quda tomonlar o’rtasida maslahat oshi berilib, so’ng unashtirish marosimi o’tkazilgan. Xalq orasida bu odat “non sindirish” deb ham ataladi. Fotiha to’yidan keyin kelintushgan xonadonga hayit, bayram kunlari hayitliklar jo’natilgan. Kelin tushishining o’zi katta bir marosim bo’lib, quda tomonlar azaldan amal qilib kelinayotgan taomilga qilishgan. To’y kunidagi to’y jo’natish, tortishmachoq-kelin oyog’iostiga tashlangan poyandoz talashish marosimlarining o’zi bir to’ydir.
Chimildiq (go’shanga) ga kirish bilan bog’liq odatlarning o’zi bir jahon. Kelin-kuyovning ustidan sochqi sochish, kelin bola va yangalar bilan kuyov to’ra va uning jo’ralario’rtasidagi aytishuv, “belbog’ echdi”, “kelin ko’tardi”, “oyoq bosdi”odatlari shular jumlasidandir.

Nikoh to’yidan keyin bo’ladigan marosimlar ham xalqimiz jo’mard tabiat, qo’li ochiqlik odati, to’kin-sochin, erkin hayoti mazmunidan kelib chiqqan. Bular kelinning yuzini ochish,, kelin salomi, kuyov tomon va mahalla xotin-qizlarning kelin ko’rdisi va so’nggisi-yoyilgan sepni yig’ishdir. Bu marosimni xalq orasida”joy yig’di”ham deyishadi. “Joy yig’di” da kutilgannatijani bermaganayrim kelinlar ertasi qo’tir eshakkka teskari o’tqazilib, yo’l-yo’lakay masxaralab kulib, sazoyi qilinib, hazar bilanota-onasinikiga eltib tashlangan. Bu isnod qolgan barcha oilalarga qizlari, bo’lajak kelinlari uchun katta saboq rolini o’tagan.




Hovli to'y
Hovli to’yida qishloqdoshlarning, qarindosh-urug’larning katta hashari bilan qurilgan yangi imoratga ko’chib kirilgach, xudoyidan keyin maxsus to’y qilingan. Bu to’y ham ko’proq kuz yo qishda o’tkazilgan. Hovli to’y munosabati bilan yanada shinam, ko’rkam, orasta, xonakilashgan. Hovli to’yidan keyingina yangi imorat o’zlashtirilgan, unda yashashga o’rganilgan, kirishilgan. Bu to’y ham nikoh to’yidek oila uchun eng baxtiyor, tantanavor marosimdir. Boshpana, imorat hovlilik yosh oila endi oyoqqa turib olgan. Barqaror, qabila, qishloq, elatning kori xayriga yaraydigan mustahkam qo’rg’on sanalgan. To’ylarning har qishloqda katta-kichikni yaxshi taniydigan kayvonisi, qo’li engil sartarosh-ustasi, qo’li shirin oshpazi, epchil dasturxonchisibo’lganidek, alohida aytimchi-jarchisi ham albatta bo’lgan. Bu aytimchi-jarchilar zamoniga, joyiga, qishloqlar xududining katta-kichikligiga qarab, piyoda, otda, eshakda, velosiped, motosikl ya mashinada o’qti-o’qtin to’xtab, jar solganlar.
Ayrim mo’ysafidlar, nogironlar, qulog’i og’r keksalar, diniy arbob, hurmatli kishilar qishloq oqsoqoli tomonidan maxsus kishi yuborib, to’yga chorlaganlar.
Sho’ro zamoni davrida, to’y marosimining mazmuni ham shakli-shamoyili ham ancha o’zgardi. To’griilgarigi zamonlarda hamo’zbekning to’yida qozoqning polvoni, qirg’izning o’lanchisi, tojikning ustasi, turkmanning shavandozi, albatta, izzatli mahmon sifatidafaoln ishtirokn etgan. Tabiiyki, o’zbek to’yida bu xalqlar lafzi shevasi ham jaranglab turgan. Biroq yangi truzumga kelib, bu qirralar yanada kuchaydi. To’ylar ham baynalmilallikning eng yorqin misoli-namunasiga aylandi. Bu marosim osiyocha-ovro’pacha omuxtalashdi. Xalqimizning odat va marosimlari bir-birlariga qo’shilib, chatishib, omuxtalashib ketdi. Bundan yangi shakl va mazmun hosil bo’ldi. Demak, to’y marosimlari yangi qiyofaga kirdi.
Hovli to’yi, yosh va tavalludning ma’lum pog’onalari bilanbog’liq bo’lgan nishonlashommaviy marosimlari paydo bo’ldi. Bulr kumush to’y-turmushning birgalikda kechgan 25 yili, oltin to’y-50 yili, brilliant to’y-75 yili kabi turlaridir. Ota-ona, bobo-buvilaringizning turli yubiley kunlari 50, 60, 70, hatto 100 yillik to’ylarini ko’pchilik bilan nishonlash odat tusiga kirib qoldi.
To’yning hokisor, bejirim o’tkazilishi ham to’y egasining ma’naviy qiyofasi yuksakligini ko’rsatadi. Poraxo’r-xoromxo’r kimsalar to’y bahonasida o’zlarining kimliklarini, kuchu-quvvatlarini ko’rsatib qo’ymoqchi bo’ladilarki, bu ma’naviy tubanlikdir. Ko’pchilikning xolatiga qarab, o’shalardan kam ham emas, ko’p ham emas-o’rtamiyona to’ylar o’tkazish zarur.

Beshik to'y
Beshik to’yda yangi bo’shangan, beshikda bolasini emizib turgan onaga non tishlatib, bu non bolalarga olib qochdirilgan. Beshik narisiga, ayvongashirinliklar, tuli meva qoqilari sochilib, bolalarga talashib-tortishib tanovul qildirilgan. Bu bilan yangi tug’ilgan bolaning umri shirin, mo’l bo’lib, uzoq yillar hayotda sochilgan rizq-qo’zini yig’ib-terib eb yursin, degan ma’no anglashilgan. Beshik to’yida bolani chillasi chiqib, uni beshikka belash marosimida ikki turmush ko’rgan, ajralgan xotinlar irim qilib qo’yilmagan. Beshikka muqaddas hisoblangan daraxt tug’dona shoxi kesib olib, osib qo’yilgan. Bolaning beshik yostig’I ostiga pichoq, non parchasi qo’yilgan. Isiriq tutatilib, tumor osilgan.

Beshik to’yi bolar uchun juda-juda quvonchli bayramdir. Chunki, ular o’z saflariga no’malum bir bolaning kelib qo’shilayotganidan shodlanadilar. Umuman olganda, bolalik olami juda ham go’zaldir. U har bir kichik narsadan xursand bo’ladi.


Qovun sayli
O’zbekiston agrar-industrial davlat bo’lgani uchun aholi dehqonchilik bilan shug’ullanadi. Aholi dehqonchilik bilan shug’ullangani uchun xalq orasida dehqonchilik haqida aqlan va jismonan xordiq chiqaradigan sayllar, bayramlar paydo bo’ladi. Bu bayramlar yillar o’tib anana va urf-odatga aylanadi. “Qovun sayli” ham azaldan nishonlanib kelinayotgan sayldir. Bu sayl yozning iyul oyida qovun pishgan vaqda nishonlanadi. Bu salyda dehqonlar o’zlari yetishtirgan qovun, tarvuz, poliz ekinlari va boshqa meva-chevalarni ko’rgazmaga olib chiqadilar. Bu kunlari katta yarmarka bo’lib, salyga olib kelingan mahsulotlarni bozor narxidan tushirib sotadilar. Hakamlar tomanidan g’olilb aniqlanadi. G’olibga hokimiyat tomonidan qimmatbaho sovg’a va yorliqlar topshiriladi.

Gul bayrami
Biz qadimda ajdodlarimiz ham bizlarning yoshimizda turli-tuman bayramlar, marosimlar o'tkazganliklarini yaxshi bilamiz.Albatta bu bayramlar mavsum va marosimlar bilan bog'liq bo'lgan.

Ma'lumki, bahor uyg'onish fasli, tabiatning yangilanishi, gulchechaklarning dunyo yuzini qayta ko'rishi davri. Qadimda bolalar avvalo boychechak, so’ng binafsha, qoqigul, tolbargak ochilib, yaproqyozishini bayram qilishgan.


Bu mavsumiy bayramlarda qizaloqlar tolbarglar, qoqigullardan chambaraklar yasashib, bir-birlarining boshlariga kiygizishgan. Qo’llariga, englariga taqishgan. Ular bu bilan tabiat uyg’onishini olqishlagan holda ayni paytda, gilam, savat to’qish malakasini ham egallab borishgan. Qizchalar turli-tuman lapar, tosh, ip, halinchak o’yinlari bilan bayram kayfiyatini yanada xush qilishgan.
Bu mavsumiy bayramlarda qizaloqlar tolbarglar, qoqigullardan chambaraklar yasashib, bir-birlarining boshlariga kiygizishgan. Qo’llariga, englariga taqishgan. Ular bu bilan tabiat uyg’onishini olqishlagan holda ayni paytda, gilam, savat to’qish malakasini ham egallab borishgan. Qizchalar turli-tuman lapar, tosh, ip, halinchak o’yinlari bilan bayram kayfiyatini yanada xush qilishgan.
Shaqildoqlarini shaqillatib, hosil sayli, bayramini nishonlashda davom etganlar. Bahor tugab, yoz oshlanishi boshlanishi bilan turfa gullar butun borliqqa atir hidlari tarata boshlagan. Bu paytga kelib, bolalar gul bayramlari o’tkazishgan, bu udum qadimdan yashab kelib, hozirda ham ko’pgina viloyatlarimizda bolalar orasida keng tarqalgan. Ayniqsa, Namanganda gul bayramlari o’tkazish yaxshi yaxshi odat tusini olgan. Kuz pishiqchilik – xirmon ko’tarish fasli bolalar bu davrda kattalar bilan hosil bayrami qilib, bog’-rog’lar, polizlarga chiqishgan. Shirin-shakar olma-anor, nok-uzum, qovun-tarvuz, yong’oq yig’ib-terib olsh sayllari ko’p bo’lgan. Shuning uchun ham ota – bobolarimizdan: “Har bir ho’l meva pishig’idan to tugagunga qadarbolalar undan kamida uch marotaba to’yib tanovul qilishi ham farz, ham qarzdir”, degan o’ta hayotiy gap qolgan. Bu fikrda hikmat juda ko’p.
Bolalarning fasl va marosim bilan bog’liq bo’lgan barcha bayram shodiyonalari ham albatta, tabiatga muhabbat tuyg’usi bilan yo’grilgan. Oldinlari ov, kaptar, bedana, kaklikka ishqibozlikdan tug’ilib, qaror topgan, hozirda qush o’yinlari sifatida bayram tusini olib borayotgan bu odat ham bolalarning o’yin-bayramlaridan biriga aylanib qoldi. Bu o’rinda tabiatning mo’jaz mavjudotlari-turli qushlar hayotini o’rganish, ularni xonakilashtirish, musiqiy ovozini eshitishsingari bola zavqi, hissiy dunyosini boyituvchi omil sifatidagi ahamiyati beqiyosdir.

Madaniyati
Kiyinish madaniyati
Madaniyatlilikning asosiy belgilaridan biri bu kiyinish odatidir. Kimning qanday kiyinganligiga qarab, uning did-farosati, moddiy va ma'naviy darajasini hatto kasbini aniqlab olish mumkin.

Insoniyat ongida boshqalardan istihola qilish, uyalish, andisha tushunchalari paydo bo'lgandan boshlab ular kiyinishni odat qilishgan.



Kiyinishning ilk bor zaif jins-ayollar boshlaganlar. Shuning uchun ham xotin-qizlar tabiatida kiyinish, bezanish, taqinish tushunchalari turmushning asosiy ko'rinishlari qatorida turadi. Shu sabab xalqimizda, onangni otangga pepardoz ko'rsatma, degan gap bor. Kiyinish madaniyati jins, yosh, fasl, millat, urf-odatlar, kasb-kor, zamon va taraqqiyotning muayyan bosqichi, darajasi bilan bog'liqdir. Bolalar, qizlar, yoshlar, O'rta yoshlilar, keksa odamlarning kiyinish madaniyati mazmuni va shakli shamoyili jihatidan bir-biridan ajralib turadi.
Kiyim odamni issiq-sovuqdan saqlaydi. Kishi tanasi, ruhiga ijobiy ta'sir qiladi. Salomatlikni barqarorlashtirib turadi. Bizning o'zbek xalqimiz kiyinish madaniyati nuqtai nazaridan ham dunyodagi xalqlarning oldingi safarlarida turadi. Bir necha ming yillar ilgari ota-bobolarimiz egniga yaktak-lozim, oyoqqa kovush-maxsi, etik, boshga shabpo'sh, do'ppi, telpak, ustga chopon, to'n kiyib, belga belbog', qars boylashgan. Shuning uchun ham xalqimizda erkak kishilikni ramziy ifodalash xususida "belingda belbog'ing bormi?" degan ibora qolgan. Cho'pon-cho'liqlar, chavandoz va pahlavonlar faslga qarab chakmon ham kiyishgan.
Momo-oyilarimiz ham qimmatbaho, nafis uzun ko'ylak-lozim, kovush-mahsi, kamzul, to'n kiyishgan. Jun, ipak, tovar, chit-satin ro'mollar o'rashgan. Sochpopuk, kulota, po'pak, tillaqosh, zebigardon, turli-tuman uzuk-halqa, tanga-tillolardan iborat taqinchoqlar ham kiyimlar dastasiga yanada ko'rk va jilo bergan.
Kiyinish har bir xalqning qadim zamonlardan buyon yashab kelayotgan mintaqasi, shart-sharoiti, tirmush tarzi, udum, urf-odatlari bilan ham chambarchas bog'liq bo'lgan. Masalan, serquyosh o'lkalarda yashovchi xalqlarda qadim zamonlardan beri oq matodan kiyim kiyishni odat qilishgan. Chunki oq mato quyosh nurlarini bir qator qaytarib, kishilarni issiq ta'siridan saqlagan.
Aksincha, iqlimi sovuq o'lka va yurtlar xalqlari esa odatda qora matodan kiyim kiyisha odatlanishgan. Chunki bu kiyim sal bo'lsa-da chiroy ko'rsatgan quyosh nurlarini o'ziga singdirib, kiyim egasining tanini yayratgan.
Dunyodagi barcha xalqlar bir-biriga xududiy, madaniy-maishiy, iqtisodiy jihatdan qanchalik yaqinlashganlariga qarab, ularning kiyinish madaniyatidagi jihatlar ham bir-biriga ko'chgan. Bu bir mamlakatning ikkinchi davlat tomonidan bosib olinishi, katta xalqqa kichik xalqlarning ixtiyoriy ravishda qo'shilishi kabi omillar bilan bog'lanib ketadi. O'rta Osiyodagi ko'pgina xalqlar singari o'zbek xalqining kiyinish madaniyatida ham asosiy, o'zbek odat va rasmlaridan tashqari, Eron, grek-makedon, arab, mo'g'ul xalqlari kiyinishalomatlari uchraydi. Chunki tarixdan Siz bu xalqlar lashkarlari O'rta Osiyo erlariga bostirib kelib, bir necha muddat bu erlarda yashab qolishganini yaxshi bilasiz.
Aksincha, Yaqin Sharq, Sibir, Kavkazorti, Hindiston, Afg'oniston va Ovruponing bir qism xalqlaridaO'rta Osiyo, xususan, bizning qadimiy xalqimiz kiyinish madaniyati belgilarini uchratishingiz mumkin. Bu Jololiddin Manguberdi, Amir Temur va Bobur Mirzo, Shayboniyxon kabi ajdodlarimizning bu mamlakatlarga lashkar tortib yurishlaridan qolgan meroslardir.
Hozirgi davrda umuman katta kishilar ham rangi-tusi, katta-kichikligi demasa, odatda, bir xil kiyim-bosh: Ko'ylak, kostyum-shim, tufli-botinka, plash-palto, shlyapa yoki shapka kiyishadi. Bu kiyimlar dastasi umuman Ovrupa madaniyatiga doir, xususan qadimiy inglizxalqi milliy kiyim-bosh hosilasidir. Taraqqiyotning so'ngi asriga kelib, dunyoda eng faol ishlatiladigan til-bu ingliz tili bo'lganidek, kiyinish borasidagi eng qulay va ko'pchilikbop kiyinish udumi ham ingliz kiyimi: kostyum-shim, plashch-palto va hokazo kiyimlar bo'lib qoldi.
Umuman, bugungi kunda roman-german xalqlari kiyinish madaniyati deyarli butun jahon xalqlari tanasi va ruhiga egalik qilmoqda. Biroq har bir xalq, jumladan ko'p millatli xalqlarimiz tarkibiga kiruvchi har bir millat o'zi kiyinish an'analari, madaniyati, insonning tashqi ko'rinishi bilan bog'liq urf-odatlarini u yoki bu darajada saqlab qoldi va bundan buyon ham asrab-avaylab saqlashi tabiiy. Chunki biz sevan baynalminallikning o'zi shuni taqazo qiladi.
Obrazli qilib aytganda, umumiy gulzorda gul ko'p, chaman ko'p, lekin har bir gulning o'z rangi, xidi, hayot tarsi va ifori bor. Millatlar va kiyimlar ham xuddi shunday. Ular rang-barangligi bilan kamalakdek tovlanib, ko'ngillarni quvontirishi lozim.
Biz kavkazlikni papax va kamzulsiz, ukrainni guldor ko'ylaksiz, tojikni gilam do'ppi va belbog'da osilgan pichoqsiz tasavvur qilolmaganimizdek, o'zbekni ola do'ppi va choponsiz ko'z o'ngizga keltira olmaysiz. Bular xalqlarimizning tashqi ko'rinish-kiyinish borasidagi o'ziga xos milliy xususiyatlaridir.
Kiyim kishining nafaqat tashqi qiyofasini, balki ichki ma'naviy dunyosi, qaysi millatning farzandi, qaysi zamonning qanday saviyali odami ekanligini ham ko'rsatib turadi.

Mashhur memoriy obidalar
TOSHKENT

Toshkent-Markaziy Osiyodagi eng yirik qadimiy shaharlardan biri- O'zbekiston Respublikasi poytaxtidir. Toshkentning shahar ko'rinishidagi aholi punktligi haqidagi birinchi ma'lumotlar miloddan oldingi II asrga taalluqli qadimgi sharq axborotlarida tilga olinadi: Xitoy manbalarida u Yuni deb atalgan; miloddan oldingi 262 yildagi Fors shohi Shapurning "Zaroastra Kaabasi" bitiklarida shahar Choch nomi bilan bitilgan. Choch shaharlar va davlatlar o'rtasida oltin, qimmatbaho toshlar, shirinliklar va zotdor otlar savdosining chorrahasida joylashgan. Bugun O'zbekiston o'tmishi va tarixining ko'plab voqealari haqida bebaho ma'lumotlarni o'zida saqlab kelayotgan Toshkent zamonaviy respublikaning poytaxtidir. Markaziy Osiyoning mazkur yirik sanoat markazida ikki milliondan ortiq aholi yashab kelayapti.

Toshkentning tarixiy va me'morchilik yodgorliklari:

· Ko'kaldosh madrasasi (14 asr),

· Kaffol al-Shoshiy maqbarasi (15 asr),

· Hazrati Imom me'morchilik majmuasi (16 asr),

· Abul Qosim madrasasi (19 asr),

· Barakxon madrasasi (16 asr),

· Juma masjidi (19 asr),

· Temuriylar tarixi davlat muzeyi-zamonaviy me'morchilik durdonasi,

· Amir Temur xiyoboni,

· Mustaqillik maydoni,

· Xalqlar Do'stligi maydoni,

· Matonat yodgorligi,

· Xasti Imom maydoni,

· Tilla Shayx masjidi,

· Xadra maydoni,

· So'fi Ota maqbarasi.

SAMARQAND

Samarqand tarixi taxminan 2500 yilga tenglashtiriladi. Shaharda joylashgan Temuriylar sulolasi hukmronligi davrida bunyod etilgan me'moriy yodgorliklar Qadimgi Misr, Xitoy, Hindiston, Yunoniston va Rim me'moriy durdonalari kabi ahamiyatga egadir.

Samarqandning tarixiy va me'morchilik yodgorliklari:

· Qadimgi Afrosiyob manzilgohi (miloddan oldingi 8 asr),

· Ulug'bek rasadxonasi (1428-1429),

· Shohi Zinda me'morchilik majmui,

· Hazrati Hizr masjidi (19 asr o'rtasi),

· Bibi Xonum masjidi (1399-1404),

· Ulug'bek madrasasi (1417-1420),

· Sherdor madrasasi (1619-1635/36),

· Tillakori madrasasi (1647-1659/60),

· Chorsu bozori (18 asr oxiri),

· Ruhobod maqbarasi (1380 yillar),

· Oqsaroy maqbarasi (1470),

· Amir Temur maqbarasi (1404),

· Namozgoh masjidi (17 asr),

· Ishratxona maqbarasi (1464),

· Hoja Ahror majmuasi (15-20 asrlar),

· Cho'pon Ota maqbarasi (1430-1440),

· Hoja Abdu Dorun qabristoni (15-19 asrlar).

BUXORO

Sanskritda Buxoro "monastir" ma'nosini beradi. Shahar bir vaqtlar Buyuk ipak yo'lida yirik tijorat markazi vazifasini o'tagan. Buxoro "muzey shahar" sifatida o'rta asrlarning 140 dan ortiq me'morchilik yodgorliklarini o'zida jamlagan. Poyi Kalon, Ismoil Somoniy maqbarasi, Minorai Kalon kabi va boshqa majmualar haligacha katta e'tibor qozonib kelayapti. Narshoxiy, Ro'dakiy, Daqiqiy kabi taniqli shoirlar, Abu Ali ibn Sino va boshqa mashhur kishilar Buxoro taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etgan.



Buxoroning tarixiy va me'morchilik yodgorliklari:

· Ark (11-20 asrlar),

· Bola Hovuz majmuasi (18 asr boshi- 20 asr),

· Somoniylar maqbarasi (9-10 asrlar),

· Chashmai Ayub mozori ( 1380 yoki 1384/85 yillar),

· Abdullaxon madrasasi (1596/98 yillar),

· Madorixon madrasasi (1556/57 yillar),

· Baland masjidi (16 asr boshlari),

· Gaukushon majmuasi (masjid, minora, madrasa, 16 asr),

· Zayniddin Hoji xonaqosi (1555 yil),

· Poyi Kalon majmuasi (12-14 asrlar),

· Labi Hovuz majmuasi (16-17 asrlar),

· Ko'kaldosh madrasasi (1568/69 yillar),

· Nodir Devonbegi xonaqosi (1620 yil),

· Ulug'bek madrasasi (1417 yil),

· Abdulazizxon madrasasi (1652 yil),

· Bola Hovuz masjidi (1712 yil),

· Sayfiddin Boxarziy maqbarasi (13 asr ikkinchi yarmi-14 asr),

· Buyonqulixon maqbarasi ( 14 asr ikkinchi yarmi, 15 yoki 16 asr),

· Namozgoh masjidi (12-16 asrlar),

· Fayzobod xonaqohi (1598/99 yillar),

· Chor Minor madrasasi (1807 yil),

· Buxoro amirining Sitorai Mohi Xosa saroyi (19 asr oxiri-20 asr boshi),

· Chor Bakr- Shayx Jubayri oilasi dafn qilingan joy (1560/63 yillar).

XIVA

Ertakomuz Xiva sharqona o'ziga xosligini shaharning qadimiy qismi Ichan qal'ada saqlab qolgan. Bu yerda ko'plab me'morchilik yodgorliklari joylashgan.



Xivaning tarixiy va me'morchilik yodgorliklari:

· Ichan qal'a: Saidboy masjidi va madrasasi (18 asr oxiri-19 asr boshi),

· Olloqulixon madrasasi (1834/35 yillar),

· Qutlug'murod inoq madrasasi (1804/12 yillar),

· Olloqulixon Timi va Karvonsaroyi (19 asr),

· Abdullaxon madrasasi (1865 yil),

· Anushxon masjidi va palatasi (1657 yil),

· Tosh hovli (Olloqulixon saroyi) (1830/36 yillar),

· Oq masjid (1832/42 yillar),

· Juma masjidi va minorasi (1788/89 yillar),

· Said Oloviddin maqbarasi (14 asr),

· Muhammad Aminxon madrasasi (1851/52 yillar),

· Kalta Minor (1855 yil),

· Ko'na Ark (1868/88 yillar),

· Tura Murod Tur minorasi (1888 yil),

· Muhammad Aminxon madrasasi (1871 yil),

· Sherg'ozizxon madrasasi (1718/20 yillar),

· Bog'landi masjidi (19 asr),

· Arabxon madrasasi (1838 yil).


San'at
Rassomchilik

Kino san'ati


Rassomchilik

Vazifasi va obrazlari harakteriga ko’ra rassomlik san’atining arxitektura inshootlarida bezak bo’lib ham hizmat qiladigan monumental-dekorotiv, devoriy rasmlar (panno), biror joy, narsa bilan bog’liq bo’lmay mustaqil tarzda o’z vazifasini o’taydigan dastgoh kartinalari va teatr va kinofilmlar uchun tayyorlanadigan dekoratsiya, diorama, panorama, kichik hajmli miniatyura xillari ham bor. Bo’yoq xili va tasvir hosil qilishda texnologik usullariga ko’ra moy bo’yoq rassomligi, freska, tempera, yelim rassomligi, emal, keramika bo’yoqlari rassomligi (chinni va sopolga gul, naqsh, tasvir ishlanib so’ng qattiq qizdiriladi), silikat bo’yoqlar rassomligi va shunga ko’ra turlarga bo’linadi. Mozayka, vitraj ham rassomlik san’ati xili bo’lib, monumental-dekorotiv san’at vazifasini bajaradi. Rassomlik san’ati asarlari akvarel, guash, pastel, tush bilan ham ishlanadi.

Rassomlik san’atida asosiy tasvir vositasi rang bo’lib, tasvir turli ranglar va bir rangning bir necha ko’rinishi (och, to’q va hokazo)dan foydalanib hosil qilinadi. Rang, chiziqlar bilan hosil qilingan rasm rassom ko’zda tutgan kompozitsiyaga hizmat qilib, hayot lavhasini gavdalantiradi. Rassomlik san’ati asarlari mato, karton, qog’oz, yog’och, tosh, oyna, metall, ganch(yoki alibaster) va boshqalarga chiziladi.

Rassomlik san’ati so’ngi paleolit davrida (bundan 40-8ming yil muqaddam) vujudga kelgan. Ibtidoiy san’at namunalarida hayotiy lavhalar sxematik aks ettirilgan. Quldorlik jamiyatida rassomlik san’atining texnik vositalari takomillashib, manumental rassomlik (Qadimgi Misrda)vujudga keldi. Antik davrida esa rassomlik san’ati memorchilik va haykaltaroshlik bilan uzviy bog’liq ravishda rivojlandi. O’rta asrlarda Yevropa va Kavkazda ibodatxonalarni, diniy qo’lyozmalarni va kitoblarni bezashga xiristian ideologiyasiga xizmat qildirildi, Old va O’rta Osiyo, Hindiston, Xitoy, Yaponiyada miniatyura rivojlandi.


Kino san'ati

Kino san’atining tarixiy taraqqiyoti shatrli ravishda 4 davrga bo’linadi. 1-davr aka-uka L. va O. Lyumerlar tomonidan kinematografiyaning qilingan payti (1895)dan birinchi jahon urushigacha o’tgan vaqtni o’z ichiga oladi. Bu davrda kinematografiya jahonga tarqaldi, keng shuhrat topdi, jonli surat sifatida vujudga kelib, tez orada badiiy, xronikal, ilmiy-ommabob kinematografiyaga bo’lindi. 1908-18-yillarda kino san’ati o’z vosita va xususiyatlariga ega bo’ldi, rejissorlar kadrda syujet bo’laklarini erkinroq joylashtirishga kirishdilar.

Kino san’atining 2-davri ovozsiz kinoning mustaqil san’atga aylanish davri bo’lib, 20-yillarni o’z ichiga oladi. 1917 yilga qadar O’rta Osiyoda namoyish qilingan lentalar asosan Amerika, Fransiyaning Sharq ekzotikasiga moyil filmlardan iborat bo’lgan. O’zbeklardan chiqqan 1-kino-operator X. Devonov o’zining hujjatli xronikal kino lentalarida real hayotni tasvirlashga intildi.


O'zbek tili
Jahondagi juda ko’p milliy davlatlar o’z davlat tiliga egadir. O’zbekiston Respublikasining ham o’z davlat tili bor. Bu haqda respublikamizning Asosiy Qonuni - O’zbekiston Respublikasi Konstutsiyasining 4-moddasida shunday so’zlar yozilgan: “O’zbekiston Respublikasining davlat tili o’zbek tilidir“.
“Davlat tili” deganda shu davlat hududida asosiy aloqa – aralashuv vositasi tushuniladi. Barcha davlat hujjatlari, yig’inlar, anjumanlar, qurultoylar shu tilda olib boriladi. Har bir davlat o’z davlat tilining sofligi, boyib borishini ta’minlaydi va qo’llab quvatlaydi. O’zbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”gi qonun 1989-yili 21-oktyabrda qabul qilindi. Bu kunda ona tilimiz haqida she’r va qo’shiqlar aytamiz. Tilimizning uzoq va boy tarixini eslab, uni rivojlantirishga hissa qo’shgan yozuvchilar, shoirlar, olimlar xotirasini yodga olamiz.
Davlat tiliga hurmat va e’tiborning birinchi na’munasi shu tilda to’g’ri, chiroyli so’zlash va yozishdir. Davlat tilining ilmo va talaffuz qoidalarini O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydi va ular barcha uchun majburiydir. Keling bu haqda Abdulla Oripovning she’rlaridan misol keltiraylik:
Ming yillarkim, bulbul kalomi,

O’zgarmaydi, yaxlit hamisha.

Ammo sho’rlik to’tining holi

O’zgalarga taqlid hamisha.


Ona tilim, sen borsan, shaksiz,

Bulbul kuyin she’rga solaman.

Sen yoqalgan kuning, shubhasiz,

Men ham to’ti bo’lib qolaman.


Bu she’rdan ko’rinib turibdiki, o’z davlat tili va yozuviga ega bo’lmasa u davlat to’tilar makoni bo’lib qoladi.

Adabiyot
Erkin Vohidov

Abdulla Oripov

Erkin Vohidov (1936-yilda tug'ilgan)

Taniqli o’zbek shoiri va jamoat arbobi. 1936 yilning 28 dekabrida Oltiariq tumanida o’qituvchi oilasida tug’ilgan. To’qqiz yoshida otasidan, bir yildan so’ng onasidan ajralgan. Toshkentlik tog’asi Karimboy Sohiboev qo’lida tarbiyalangan. ToshDU (hozirgi O’zMU)ning o’zbek filologiyasi fakultetida (1955-1960) tahsil olgan. So’ng turli nashriyot va gazeta-jurnallarda ishladi. Respublikamiz yoshlarining birinchi jurnali «Yoshlik»ning asoschisi (1982).U I va II chaqiriq O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. Hozir qo’mita raisi vazifasida ishlamoqda. Keyingi yillarda O’zbekiston Oliy majlisining qo’mita raisi vazifasida ishlamoqda. Uning birinchi kitobi «Tong nafasi» 1961 yilda chop etildi. Shundan so’ng uning «Qo’shiqlarim sizga’ (1962), «Yurak va aql» (1963), «Mening yulduzim» (1964), «Nido’ (1964), «Lirika’ (1965), «Palatkada yozilgan doston» (1966), «Yoshlik devoni»(1969), «Charog’bon» (1970), «Quyosh maskani» (1972), «Tirik sayyoralar» (1978), «Sharqiy qirg’oq» (1981), «Kelajakka maktub’ (1983), «Muhabbat» (1984), «Hozirgi yoshlar» (1986), «Iztirob’ (1991), «Yaxshidir achchiq haqiqat» (1992) kabi she’riy to’plamlari nashr qilindi. «Nido’ (1964), «Palatkada yozilgan doston» (1966), «Charog’bon» (1970), «Ruhlar isyoni» (1980), «Ko’hinur» (1982) kabi dostonlar yozgan.

«Oltin devor», «Istambul fojeasi», «Ikkinchi tumor» kabi dramalar muallifi. S. Esenin, A. Tvardovskiy, M. Iqbol, G. Emin she’rlarini, Gyotening «Faust», R. Hamzatovning «Dog’istonim» asarlarini o’zbek tiliga tarjima qilgan. 1999 yilda O’zbekiston Qahramoni unvoniga sazovor bo’ldi.
Erkin Vohidov menga oq yo’l tilagan inson va ustoz sifatida azizdir.Uztozning oq yo’li bilan 1976 yilda o’sha davrning eng obro’li jurnali «Guliston»da ilk she’riy turkumum bosilgan edi.

Abdulla Oripov



(1941-yilda tig'ilgan)Buyuk o’zbek shoiri.O’zbekiston Qahramoni va O’zbekiston xalq shoiri. Shoir o’z hayot yo’lini shunday tasvirlaydi:Mening tug’ililib o’sgan, bolaligim o’tgan joylar Qarshi (qadimgi Nasaf) shahridan besh-o’n chaqirim shimolroq tomondagi Qo’ng’irtov etaklaridir: Bobolarimizning aytishicha, qaysi bir zamonlarda Navoiy bobomiz Samarqanddan Buxoroga ana shu Qo’ng’irtovni oshib o’tgan emishlar. Albatta, bu gaplar xalqning xotirasida o’qtin-o’qtin chaqnab turadigan xayol uchqunlari bo’lishi mumkin.
O’sha Qo’ng’irtovda bizning bolalik yillarimiz o’tgan. Bahor kelganda havoni o’t-o’lanning yoqimli xushbo’y hidi qoplar, sharros yomg’ir quyganda biz tog’ cho’qqisi unguridagi kichik-kichik g’orlarga bekinib olardik. O’sha yuksaklikdan shimol tarafdagi yam-yashil bepoyon kengliklarni tomosha qilar edim, to’yib-to’yib nafas olar edim. Ayniqsa, bu joylarda janub kechalari, yulduzli osmon nihoyatda go’zal bo’lar edi. Tim qora osmonda qo’l cho’zsang yetgudek ulkan-ulkan novvotrang yulduzlar charaqlab turadi. Hayotimda bunday go’zal manzaralarni keyin uchrata olmadim.
Biz oilada to’rt o’g’il, to’rt qiz o’sganmiz. Akalarim Buxoro, Toshkent oliy o’quv yurtlarida til-adabiyot fakultetlarida o’qishardi. Tabiiyki, ular ko’tarib yurgan kitoblarning aksariyati badiiy adabiyot namunalari edi. Mening allaqachon savodim chiqqan, kitoblarni sharillatib o’qiy olardim. Men bugungi kunda g’oyatda ajablanib shularni eslayman. Negadir bolaligimda hotiram nihoyatda kuchli edi. Bir o’qiganim esimda qolaverar edi. Radio, televidenie yoxud boshqa tomoshalar bolmaganidan keyin ermagim kitob edi-da. Duch kelgan narsalarni o’qib, duch kelgan narsani yodlab olardim. Bu kitoblar orasida halq dostonlari ham, Navoiy bobomizu Pushkindan tarjimalar ham, G’afur G’ulom, Hamid Olimjon she’riyati va yana boshqa ko’p ro’monu qissalar bo’lardi. Darvoqe, qish kunlarida to’ylarga qo’shni tumanlardan nomdor baxshilar kelib, tong otguncha doston aytishardi. Biz bolalar baxshini tinglay-tinglay bir-birimizga biqinishib uxlab ham qolar edik. Yanglishmasam, o’shanda Umur shoir degan baxshining dostonlarini ko’p eshitganman.
Endi birinchi she’rlar yoza boshlaganimga nima turtki bo’lganini aniq bilmayman. Har holda so’zlarni qofiyalashga ishqiboz bo’lib qolganim esimda. Balki zerikkanimdan, balki zavqim toshib, nimanidir yozgim kelaverardi. Fikr esa yo’q. Yozmaslikning ham iloji yo’q. Shuning uchun ona, ota, maktab, brigadir Nodir kabi gaplarni o’zimcha she’rga solib aylantirib yurardim. Maktabni oltin medal bilan bitirdim va 1958 yil Toshkent Davlat universiteti filologiya fakultetining jurnalistika bo’limiga kelib qoldim. Universitetda adabiy jarayon g’oyatda qizg’in edi. Adabiyotimizda iz qoldirgan va qoldirayotgan ko’pdan-ko’p ijodkorlar o’sha yillari dorilfununning turli kurslarida tahsil olishardi: Fakultetimizda adabiyot to’garagi muttasil faoliyat ko’rsatardi. Ozod Sharafiddinov, Matyoqub Qo’shjonov kabi ustozlarimiz biz bilan soatlab mashg’ulot olib borardilar.
She’rlarim matbuotda tez-tez bosila boshladi. Ozod akaning ‘Oq yoli’ bilan ‘Sharq yulduzi’da she’rlarim chiqdi. Yozuvchilar uyushmasidagi mushoiralardan birida ‘Munojatni tinglab’, ‘Burgut’ degan she’rlarimni o’qidim, o’sha kuni Abdulla Qahhor nazariga tushdim. Mirtemir domla atrofida ko’p shogirdlari qatori saboq oldim. Shayxzodadek donishmand ustozga ergashib, u kishi she’r o’qigan minbardan men ham she’r o’qidim. Esimda, Eski shahardagi hozirgi ‘Turon’ kutubxonasida o’qigan she’rlarimni tinglovchilar juda iliq kutib oldilar.
Uchrashuvdan qaytayotganimizda Shayxzoda domla bilagimdan tutib, ‘Shoir, sizga bitta gapim bor. Ehtiyot bo’lgaysiz, ishqilib qarsaklardan taltayib ketmasangiz bo’lgani’, degan. Bu gaplar ham mening qulog’imga qo’rg’oshinday quyilib qoldi.
Bu orada kitoblarim ketma-ket nashr qilindi. Ustoz G’afur G’ulom qatnashgan davralarda she’rlarini o’z og’izlaridan necha-necha bora eshitdim. Bir safar G’afur aka yelkamga qoqib, ‘Kecha televizorda she’r o’qigan bola senmisan. Yozaver, o’g’lim’ deganlarini hech qachon unutmayman. Va nihoyat, bir kuni meni Oybek domla yo’qlayotganini aytib qolishdi. Bu ulug’ zot bemorroq bo’lganlari sababdanmi yoki salobatlari g’oyat buyukligidanmi, xonadonlariga har qanday qalamkash yurak yutib borolmas, bahaybat cho’qqiga boqqanday domlani uzoqroqdan tomosha qilib yurardik. Oybek domla bilan uchrashuvlarimni hamda kechirgan hayajonimlarimni qog’ozga tushirsam bir risola bo’lar. Domlaga ‘Armaniston’ degan sherimni o’qib berganimda ‘ingichka, ingichka’, deb qoyganlarini eslayman. Bu hitob sheringizda nozik qochirimlar bor degani bo’lsa kerak, deb o’ylayman. Oybek domla keyingi safar chorlanganlarida qo’limga O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasiga a’zolikka tavsiya qog’ozini tutqazdilar. Ikkinchi tavsiya Mirtemir domladan keldi. Shu yosinda uyishmaga Komil Yashin rayisliklarida a’zo bo’lib kirdim.
So’ng turli matbuot idoralarida xizmat qildim, katta-kichik mukofotlarga, xalq shoiri unvoniga sazovor bo’ldim. Mustaqillik yillarimizning buyuk in’omi O’zbekiston Qahramoni unvoniga ham loyiq topishdi. Mustaqil O’zbekistonning birinchi Davlat madhiyasi matnini yozishga musharraf bo’ldim. Asosiy ish faoliyatim ijod va ijodiy sohaga tegishli xizmatlar bilan o’tayotir.’( ‘ Ko’rgan bilganlarim ‘. 2000-yil 23-yanvar.)


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa