Joba: Quyash sistemasinin duzilisi



Download 92,91 Kb.
Pdf ko'rish
Sana29.04.2022
Hajmi92,91 Kb.
#591857
Bog'liq
geologiya oz betinshe D Karimova



Tema: Jerdin formasi u'lkenligi ha'm ha'rekati. 
Joba: 
1.
Quyash sistemasinin duzilisi. 
2.
Jersin du'zilisi ha'm olshemleri. 
3.
3.Jerdin ishki duzilisi hamde ximiualiq qurami. 
4.
Jer qabatini issiliq rejimi. 
Quyash kosmostagi Jerge en jaqin juldiz.Ol sari kishi juldizlar qatarina kiredi. Quyash 70 procent 
vodorodtan ham 27 procent heliyden ibarat, juda qizig'an , jaqtiliq tarqatip turatug'in gaz tarizli 
shar.Quyashtin tig'izlig'i Jerden 4 marte kishi.Onin' orayinda basim 300 mlrd.
Atmosferaga,temperatura bolsa 10 15 mln° C ga jetedi.Quyashtin orayindagi joqari basim ham 
temperatura yadro reakciyalirinin payda boliwina imkan beresi.Bunda vodorod geliyge aylanadi. 
Quyashtin ishki duzilisi qatlam tarizli yamasa sfera tarizli duziliske iye.Quyash sistemasinda 9 planeta 
bar.Quyash atirapinda aylanatugin ham Quyashtan keletug'in jaqtiliqtin sawleleniwi menen 
korinetugin shar tarizli suwiq aspan deneleri planetalar dep ataladi.Ulken planetalar atirapinda 
aylanatugin kishi planetalar joldaslar dep ataladi. 
Quyash sistemasindagi planetalar 2 gruppaga bo'linedi a) Jer gruppasindagi planetalar 
(Merkuriy,Venera,Jer,Mars) b) ulken planetalr( Yupiter,Saturn,Uran,Neptun,Pluton). 
Jer 

Quyash sistemasindag'i u'shinshi planeta. Ol Venera ham Mars planetalari aralig'inda 
jaylasqan.Jerden Quyashga sshekemgi araliq 149.6 mln km.Bul araliq astronomiyaliq birlik sipatinda 
qabil qiling'an.Jerdin orbita boylap ortasha ha'reket tezligi sekundina 29.8 kmdi quraydi.Jer 
orbitasinin uzinlig'i 940 mln.km. Jer oz og'i atirapinda 23,43 saatta bir ma'rte aylanip shig'adi. 
Jer yadrodan , mantiyadan ha'm jer beti qabig'inan ibarat.Ha'zirgi magliwmatlarga qaraganda jerdin 
yadrosi metall bolekshelerdin bir biri menen uriliwi ha'm japisiwi na'tiyjasinde payda bolg'an. Jerdin
quraminda jen'il gazlerden baslap awir metallarga shekem ushirasadi.Biraq jerdin qurami toliq 
uyrenilmegen Jerdin 5% in quraytug'in joqarg'i bolegi gana uyrenilgen. 
F. N. Krasoovskiy mag'liwmatlari boyinsha Jerdin olshemleri tomendegishe: Ekvatorial radius yamasa 
ulken yarim oq 

6478,245 km; 
Polyar radius yaki kishi yarim oq- 6356,863 km; 
Ortasha radius-6371,110 km; 
Polyar qisiqliq-1:298 yaki 213 m; 
Meridian uzunligi-40075,696 km; 
Jer betinin maydani-510083000km 2; 
Jerdin kolemi 

1,083 x 10 12 km3. 
Jer betinin 71% in okeanlar,29%in qurgaqliqlar quraydi.Jer betinde hazirgi waqitta tort oken bar
Tinish, Atlantika, Hind, ham Arqa muz okeanlari. 


Jer beti qarama -qarsi ( antipodal) du'ziliske iye. Qubla polyustagi qurgaqliqqa arqa polyustagi suwliq 
tuwri keledi, qubla yarim shardagi suwli jerlwrge arqa yarim shardagi qurg'aqliq tuwri keledi. Al batis 
yarim shardin u'lken bolegi suwli jerlerden ibarat. 
Jerdin formasi qanday ekenligi ayyemnen ilimpazlardi qiziqtirip kelgen.Jerdin formasi jaziq, jalpaq, 
tegis, bortik, dongelek, shar tarizli degen pikirler waqittin otiwi menen aste 

aqirinliq penen 
magliwmatlar jiynaliwi menen payda bola baslagan.. 
Jerdin formasi shar tarizli ekenligi eramizga shekemgi |V airde Aristotel tarepinen 
daliylellengen.Bul pikir XV|| asirge shekem ilimde juritilip keldi. 
Ayyemgi ilimpazlar Jerdin shar tarizli ekenin tomendegi daliyiller arqai isbatlagan.-okeanda 
qurgaqliqqa jaqinlasip atirgan kemenin daslep tobesi son orta bolim, aqirinda tomeni korinip keledi. 
-
Eger jer tegis formada bolganda kemenin barliq jeri birden korinip kelgen bolar edi
-
Tawga jaqinlasip atirganimizda daslep taw ushi son taw etekleri korinedi; 
-
Biyikke koterilgen sayin garizonttin keneyip bariwi; 
-
Dunya boylap sayaxatlarda bir tarepke qarap ketip ekinshi tarepten keliwi; 
-
Tan'nin' shig'istan baslanip keliwi. Eger jer tegis bolg'anda barliq jerde tan' birdey atatug'i n 
edi. 
Hazirgi waqitta Jer formasinin bir neshe variantlari bar.Sebebi Jerdin formasi bul qandayda 
bir manide uliwmalasqan tusinik.Sonin ushin Jer formasinin bir neshe turi bar; SFEROID, 
ELLIPSOID, USH oqli ELLIPSOID GEOID. 
Jer formasi ham ulkenligi ayriqsha geografiyaliq ahmiyetke iye.Ol tomendegishe koriniste 
boladi; 
-
Jerdin shar forada ekenigi onin quyash nuri menen jaratilgan ham jratilmagan boeklerge 
boliniwine sebep boladi(tun ham kundiź) .Bul bolsa 
jerdin issiliq normasina tasir etedi 
-
-geodeziyaliq kartografiyaliq ham gravimetriyaliq jumislar ushinellipsoidtin aniq olshemlerin 
biliw zaruz. 
-
Jersin shar tarizli ekenligi onin aylaniwi menen birge Quyash nurlarinin tusetugin jerlerinde 
zonalliqtin qaliplesine sebep boladi; 
-
Jer batinin isitiliwi ekvatordan polyuslar tarepke qaray kemeyip baradi.Bul bolsa issiliq 
bolistiriwinde ham klimatlarinda korinedi.Grekler ayyemde joqari ham tomengi geografiysliq 
kenliklerdin sharayatin bilmey turip tek gana shardin jaritiliw sharayatin tiykar etip Jerdi 
klimatlarga ajratgan. 
Jer planeta sipatinda bir waqittin ozinde bir neshe hareketlrdi a'melge asiradi. Olardin en 
ahemiyetlileri tomendegiler: 
-
Jerdin Quyash atirapinda aylaniwi; 
-
Jerdin oz kosheri atirapinda aylaniwi; 
-
Jer ay uliwma awirliq orayi atirapinda aylaniwi. 
Jer Quyash atirapinda dongelek orbita boylap hareket etedi.Jer Quyash atirapin 365 kun 6 
saat 9 minut 9 sekundda toliq aylanip shig'adi.Jerdin jilliq aylaniw hareketi(orbitasi) ellips 
formasina iye, ellipstin bir fokusinda Quyash turadi.Sonin yshin Quyash penen Jer ortasindagi 
araliq ozgerip turadi.Olar arasindagi en qisqa araliq ( perigelit) 3 yanvarda 147 
mln.km.boladi. Olar arasindagi en uzun araliq ( afeliy) 5 iyunda 152 mln.km boladi. 
Jerdin en sirtqi ham en qalin posti,jerge en jaqin faza bul magnitosferadir. Onin' fizikaliq 
qasiyetleri jer magnit maydanina ham bul maydannin kosmik zarralar ag'imi menen ozara 
tasirleniwine baylanisli.kosmik zonalar ham Jer suniyjoldaslari jardeminde alip barilgan 
tekseriwler natiyjesinde Jer hamiyshe Quyashtan keletugin korpuskulyar zarresheler 
agiminda turiwin korsetedi. Jer orbitasi jqininda bul zarralar agiminin tezligi 300 den 800 km/ 


s ga deyin jetedi. Quyash plazmasinda kushlengenligi ortasha 4,8 -10~3 a/ m ga ten magnit 
maydani bar. Jerdin geografiyaliq qabiginda juz beretugin fizikaliq, ximiyaliq, biologiyaliq, 
protsessler ushin zaruriy energiya manbayi yagniy quyashdan tarqalatugin elektromagnit 
nurlar. 
Jer sirtina atmasfera arqali otedi.Atmasferarentgen ham gamma nurlardi jutipbiosferani 
zararli tasirlerden saqlaydi.. 
Jer tiykarinan bir neshe kontsentrik qabiqlardan ibarat bolip, onin zishligi sirtinan markazga 
qarap ashib baradi. Bul qabiqlar jiyindisi geosfera dep ataladi.geosfera oz nawbetinde 
atmosfera,gidrosfera,biosfera,hamde litosfera dep ataliwshi qatlamlardan turadi.Jerdin 
markaziy qismi yadro dep ataladi. 
Litosfera qabigi turli jins ham minerallardi qurawshi fizik xassasi ham tarkibi menen pariq 
qiliwshi ayirim ximiyaliq birikpelerden yamasa sof ximiyaviy elementlerden ibarat. 
Qalgan ximiyaliq elementler birgelikte jer qabatinin 0,5 % in quraydi. 
Paydalanilgan adebiyatlar: A . Iskenderov, K. Uzakbaev. 

Download 92,91 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish