Jahon tarixi



Download 2.81 Mb.
bet8/42
Sana11.01.2017
Hajmi2.81 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   42

imkonini beruvchi Konstitutsiyaviy islohotlar o‘tkazildi. Dominionlarga Parij

tinchlik konferensiyasida mustaqil subyekt sifatida qatnashish huquqi berildi.

Afg‘onistonning mustaqilligini tan olishga majbur bo‘lindi. Misr esa nomiga

bo‘lsa-da, mustaqil davlat deb tan olindi. Buyuk Britaniya hukumati Irlandiya

masalasida juda katta qiyinchiliklarga uchradi.

Buyuk Britaniya hukmron doiralari o‘zlarining –«bo‘lib tashla, hukmronlik

qil», degan an’anaviy shiorlariga bu safar ham sodiq qoldilar. Irlandiya

milliy-ozodlik harakatida bo‘linish yuz berdi. Uning o‘ng qanoti Buyuk

Britaniya bilan muzokaralarga kirishdi. 1921-yilda Buyuk Britaniya — Irlandiya

shartnomasi imzolandi. Unga ko‘ra Irlandiya ikkiga bo‘lindi. Poytaxti Dublin

shahri bo‘lgan Janubiy Irlandiyaga dominion huquqi berildi. Shimoliy Irlandiya

esa Buyuk Britaniya tarkibida qoldi. Shu vaqtdan boshlab mamlakat

rasman «Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya qo‘shma qirolligi» deb

ataladigan bo‘ldi.

Buyuk Britaniya hukumatining Sovet Rossiyasiga qarshi kurashi

muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Buning ustiga u 1921-yilning 16-martida Rossiya

bilan savdo shartnomasini imzolashga majbur bo‘ldi. Bu shartnoma amalda

Sovet Rossiyasining tan olinganligini ham anglatar edi.

Bundan tashqari Buyuk Britaniyaning Gretsiya bilan birgalikda Turkiyaga

qarshi uyushtirgan agressiyasi mag‘lubiyatga uchradi. Vatanparvar

kuchlar Kamol Otaturk boshchiligida Turkiya mustaqilligini saqlab qoldilar.

Tashqi siyosatdagi bunday muvaffaqiyatsizlik Konservatorlar partiyasini

qattiq larzaga soldi. Endi bu partiya koalitsion hukumat tarkibidan chiqishga

qaror qildi. 1922-yil 19-oktabrda Lloyd-Jorj ham bosh vazir lavozimidan

iste’fo berishga majbur bo‘ldi. Bosh vazir lavozimini oldin konservatorlar

partiyasi rahbari bo‘lgan B. Lou, birozdan so‘ng esa S. Bolduin egalladi.

S. Bolduin hukumatining asosiy vazifasi mamlakat iqtisodiyotini inqirozdan

olib chiqish edi. Shundagina jamiyatning asosiy ijtimoiy xastaligi —

ishsizlikka barham berish va ayni paytda korxonalar to‘la quvvat bilan

ishlashini ta’minlash mumkin edi.

Shu maqsadda hukumat iqtisodda proteksionizm usulini qo‘llashga o‘tdi.

Biroq bu ko‘zlangan natijani bermadi. Aksincha, 1923-yil oxiriga kelib

Buyuk Britaniya iqtisodiyoti boshi berk ko‘chaga kirib qoldi. Natijada

mamlakatda norozilik uyg‘otdi. Ana shu sharoitda, 1923-yili parlamentga

saylov o‘tkazildi. Unda garchand Konservatorlar partiyasi g‘alaba qilgan

bo‘lsa-da (258 o‘rin), Leyboristlar partiyasi (191 o‘rin) ham katta yutuqqa

erishdi. Bu partiya saylovchilarga ko‘mir sanoatini milliylashtirishga va’da

bergan edi.

59

Leyboristlar va Liberallar partiyasi (158 o‘rin) birgalikda S. Bolduin



hukumatiga ishonchsizlik bildirdi. Natijada hukumat iste’fo berishga majbur

bo‘ldi.


Endi Buyuk Britaniya tarixida birinchi marta Leyboristlar partiyasiga

hukumat tuzish topshirildi. 1924-yil yanvarda bu partiya rahbari R. Makdonald

(1866—1937) boshchiligida yangi hukumat tuzildi. R. Makdonald

hukumati uzoq yashamadi. Bunga bu hukumatning yirik kapital tazyiqi ostida

saylovchilarga bergan va’dasini (ko‘mir sanoatini milliylashtirish, ishsizlikni

bartaraf etish, ishchilar uchun uy-joy qurish va h.k.) bajara olmaganligi

sabab bo‘ldi.

1924-yil 8-oktabrda Konservatorlar partiyasi deputatlari parlamentda

ko‘pchilikka ega bo‘lmagan leyboristlar hukumatiga ishonchsizlik bildirishga

muvaffaq bo‘ldilar. R. Makdonald iste’fo berishga majbur bo‘ldi. 29-oktabrda

bo‘lib o‘tgan yangi parlament saylovida Konservatorlar partiyasi g‘alaba

qozondi (415 o‘rin). Noyabr oyida S. Bolduin yana bosh vazir lavozimini

egalladi.

S. Bolduin bosh vazirligi davrida ham (1924—

1929) Buyuk Britaniya iqtisodiyotida jiddiy

o‘zgarishlar bo‘lmadi. Garchand avtomobil, elektrotexnika va kimyo sanoati

jadal sur’atda rivojlangan bo‘lsa-da, sanoatning an’anaviy tarmoqlari bo‘lgan

kemasozlik, ko‘mir sanoati hamon turg‘unlik holatida edi.

Ingliz sarmoyadorlari o‘z kapitalini mamlakat sanoatini zamon ruhida

rekonstruksiya qilishga sarflashdan ko‘ra xorijga chiqarishni afzal bildi.

Buning oqibatida Buyuk Britaniya urushgacha bo‘lgan mavqeyini qayta

tiklay ololmadi. Dominion va mustamlakalarda o‘z milliy sanoatlari taraqqiy

etdi. Buyuk Britaniya imperiyasiga AQSH kapitalining kirib kelishi

kuchaydi.

Buyuk Britaniyada bir vaqtlar gullab rivojlangan ko‘mir sanoati ayniqsa

og‘ir ahvolda edi. Urushgacha sanoatning bu tarmog‘ida 1 mln 200 ming

ishchi mehnat qilgan va mamlakatda yiliga 290 mln tonna ko‘mir qazib

olingan. Urushdan keyin esa ahvol keskin yomonlashib, bu sanoat eng

qoloq tarmoqqa aylandi. Bunga kichik-kichik shaxtalarning ko‘pligi hamda

ular jihozlarining eskirib qolganligi asosiy sabab bo‘lgan.

Bundan tashqari, yerlaridan ko‘mir koni topilgan yer egalariga to‘lanadigan

katta to‘lov ham bu soha rivojining asosiy to‘siqlaridan biri edi. Bu omillar,

o‘z navbatida, Buyuk Britaniya ko‘miri tannarxini oshirib yubordi. Natijada

ingliz ko‘miri arzon nemis va polyak ko‘miri bilan raqobat qila olmay qoldi.

Kon egalari o‘z foydalari darajasini ishchilarga to‘lanadigan ish haqini

kamaytirish va ish kunini uzaytirish hisobiga qoplashga urinar, ishchilar

esa bunga qattiq qarshilik ko‘rsatar edilar. 1925-yilning yozida kon egalari

ish haqini kamaytirishga urindilar.

1925-yil 31-iyulda konchilar ish haqi pasaytirilgan taqdirda ish tashlashni

boshlashga qaror qildilar. Transportchilar va temiryo‘lchilar konchi-

1926-yil voqealari

60

larga o‘z birdamliklarini ma’lum qildilar. S. Bolduin hukumati bu umumiy



ish tashlashga aylanib ketishining oldini olish maqsadida kon egalariga subsidiya

to‘lashga qaror qildi. Ammo hukumatning bu subsidiyasi 9 oyga yetdi,

xolos.

1926-yil aprelda kon egalari konchi ishchilar oldiga ultimatum qo‘ydilar.



Unda ishchilardan ish haqining pasaytirilishiga, ish kuni bir soatga oshirilishiga

hamda shaxta egalari bilan tred-yunionlar o‘rtasida mamlakat miqyosida

jamoaviy shartnomalar imzolanishining bekor qilinishiga rozi bo‘lish talab

etilgan edi. Ayni paytda, agar ishchilar bu talabni rad etsalar, lokaut e’lon

qilinishi bilan dag‘dag‘a qildilar. Ultimatum mamlakatda keskin norozilikka

sabab bo‘ldi. Shunga qaramay, kon egalari 1926-yilning 1-may kuni ish

haqi kamaytirilishini e’lon qildilar.

Bunga javoban 4-may kuni Buyuk Britaniyada ishchilarning umumiy

ish tashlashi boshlandi. Unda jami 6 mln ishchi qatnashdi. Tred-yunionlar

umumiy ish tashlash sof iqtisodiy talablar ostida o‘tishini istar edi. Biroq

ish tashlashlar iqtisodiy doiradan chiqib, siyosiy nizoga aylanishi xavfi tug‘ildi.

Chet davlatlar ishchilari Buyuk Britaniya ishchilari bilan birdam

ekanliklarini bildirdilar. Ular Buyuk Britaniyaga jo‘natilishi mo‘ljallangan

yuklarni ortishni to‘xtatib qo‘ydilar. Ish tashlaganlarga moddiy yordam

ko‘rsatish maqsadida mablag‘ to‘plab, Buyuk Britaniya ishchilariga

jo‘natdilar.

Siyosiy nizo kelib chiqishidan cho‘chigan tred-yunionlar Bosh kengashi

12-may kuni umumiy ish tashlashni to‘xtatish haqida qaror qabul qildi.

Ayni paytda hukumat bilan muzokaraga kirishildi. Ishchilar o‘zlari

xohlamasalar-da, tred-yunionlar Bosh kengashi qaroriga bo‘ysunishga majbur

bo‘ldilar. Konchilar esa kurashni dekabr oyigacha davom ettirdilar va oxiroqibatda

ular ham ish tashlashni to‘xtatishga majbur bo‘ldilar. Shunday

qilib, 1926-yilgi umumiy ish tashlash mag‘lubiyatga uchradi.

Tred-yunionlar rahbariyati Buyuk Britaniyadagi mavjud ijtimoiy-siyosiy

tizimni saqlab qolish tarafdori ekanligi tufayli shunday bo‘ldi. Hukmron

doiralar o‘z mavqelarini yanada mustahkamlashga qaror qildilar. Chunonchi,

ish tashlashni taqiqlovchi qonun qabul qilindi. Bunga ko‘ra, ish tashlash

ayrim olingan bir korxona yoki sanoatning ayrim olingan bir tarmog‘idagina

o‘tkazilishi mumkin edi.

1929-yilning may oyida Buyuk Britaniyada

navbatdagi parlament saylovi bo‘lib o‘tdi. Unda

Leyboristlar, kichik farq bilan bo‘lsa-da, g‘alaba

qozondi (287 o‘ringa ega bo‘ldi. Konservatorlar partiyasi 260 o‘ringa ega

bo‘ldi).


Leyboristlar bu g‘alabaga ko‘mir sanoatini, transport va banklarni

milliylashtirish, ishsizlikni tugatish, 7 soatlik ish kunini tiklash, 1927-yilgi

tred-yunionlar haqidagi bergan va’dasi tufayli erishdi. Iyun oyida R. Makdonald

leyboristlarning ikkinchi hukumatini tuzdi.

Leyboristlarning

ikkinchi hukumati

61

1929-yilning kuzida boshlangan jahon iqtisodiy inqirozi hukumat



va’dalarining bajarilishini qiyinlashtirib qo‘ydi. 1930-yil boshlarida Buyuk

Britaniyada ham iqtisodiy inqiroz boshlandi va u 1932-yilda o‘z cho‘qqisiga

chiqdi. Shu yili sanoat ishlab chiqarishi 1929-yilga nisbatan 20 foizga qisqardi.

Ishsizlar soni 3—3,5 mln kishini tashkil etdi. Funt sterling qiymati uchdan

birga qadrsizlandi. Real ish haqi kamaydi. Qishloq xo‘jaligida ham ishlab

chiqarish qisqardi.

Tashqi savdo hajmi keskin kamaydi. Buyuk Britaniyani an’anaviy

bozorlardan siqib chiqarish jarayoni kuchaydi. Shunday sharoitda ham

hukumat qator va’dalarni bajardi. Chunonchi, ko‘mir konlarida 7 soatlik

ish kuni joriy etildi. Ishsizlik bo‘yicha, sug‘urta to‘g‘risida yangi qonun

qabul qilindi. Ishsizlik bo‘yicha nafaqa olish muddati 3 oydan bir yilga

uzaytirildi.

Ishsizlikka qarshi kurash bo‘yicha yangi vazirlik va ishsizlar uchun ish

qidirish bo‘yicha maxsus qo‘mita tashkil etildi. Bu tadbirlar ishsizlarning

ahvolini ma’lum darajada yaxshilashga xizmat qildi. Biroq yirik kapital

tazyiqi ostida kun tartibida ish haqini, ishsizlik nafaqalarini kamaytirish,

bilvosita soliqlarni oshirish masalasi ko‘ndalang bo‘lib qoldi. Bu hol

Leyboristlar partiyasining bo‘linib ketishiga olib keldi.

Yuqorida qayd etilgan masala tarafdori bo‘lgan R. Makdonald 1931-yil

25-avgustda «Milliy hukumat» deb atalgan koalitsion hukumat tuzdi (uning

tarkibiga milliy-leyboristlar, milliy-liberallar va konservatorlar partiyasi

vakillari kirdi).

Shunday sharoitda, 1931-yil oktabr oyida parlamentga navbatdan tashqari

saylov o‘tkazildi. Unda konservatorlar partiyasi g‘alaba qozondi (740 o‘rin).

Yana milliy hukumat (1931—1935) tuzildi. Uni yana R. Makdonald boshqardi.

Hukumat ish haqini va ijtimoiy sohalarga ajratiladigan xarajatlarni

kamaytirish hisobiga inqirozdan chiqish dasturini amalga oshira boshladi.

Ingliz kapitalining chetga ko‘plab chiqib ketishidan qo‘rqqan hukumat funt

sterlingning oltinga nisbatan qiymatini bekor qildi. Binobarin, endilikda

funt sterling oltinga almashtirilmaydigan bo‘ldi. Ayni paytda AQSH va

Fransiya banklari Buyuk Britaniyaga 80 mln funt sterling miqdorda qarz

berdi.


Hukumat tashqi savdoda erkin savdodan voz kechish va proteksionizm

(milliy iqtisodiyotni himoya qilish) yo‘lidan bordi. Unga ko‘ra, imperiya

tarkibiga kiruvchi hududlarda ingliz tovarlaridan olinadigan boj chet davlatlar

tovarlarinikidan 10 foiz kam miqdorda belgilandi. Bu tadbir Buyuk Britaniyaning

imperiya bozorlaridagi mavqeyini mustahkamladi.

Hukumat ko‘rgan chora-tadbirlar o‘z samarasini berdi. 1932-yil oxiridan

boshlab iqtisodiyotda biroz bo‘lsa-da, sog‘lomlashish boshlandi. 1934-yilga

kelib sanoat ishlab chiqarishi hajmi 1929-yil darajasiga yetdi.

1935-yil oxirida parlamentga bo‘lib o‘tgan saylovlarda Konservatorlar

partiyasi g‘alaba qozondi (385 o‘rin). Bu partiya rahbari S. Bolduin ikkinchi

62

milliy hukumatni tuzdi. Hukumat iqtisodiyotni to‘la sog‘lomlashtirish



siyosatini davom ettirdi. Chunonchi, proteksionizm davom ettirildi. Bu siyosat

avtomobil, aviatsiya, elektrotexnika va kimyo sanoatiga katta ijobiy ta’sir

ko‘rsatdi.

Funt sterlingni oltinga almashtirish bekor qilinishining davom ettirilishi

ham ijobiy samara bermay qolmadi. Bu yo‘l ingliz sarmoyasini chetga

chiqarishning oldini oldi. Chunki funt sterlingning oltinga almashtirilmasligi

sarmoyani chetga chiqarishni foydasiz yoki samarasiz qilib qo‘ydi. Endi

sarmoyadorlar o‘z sarmoyalarini asosan mamlakat ichida joylashtira boshladi.

Masalan, 1936-yilda Buyuk Britaniya chetga 61 mln funt sterling sarmoya

chiqargan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich mamlakat ichkarisida 217 mln funt sterlingni

tashkil etdi. Bu esa sanoatning yanada taraqqiy etishiga olib keldi.

Xususiy sarmoyalarning ichki bozorga joylashtirilishiga hukumat olib borgan

moliyaviy siyosat ham katta yordam berdi. Xususan, hukumat banklarning

tadbirkorlarga eng arzon — 2 foiz miqdorida kredit berishi tartibini joriy

etdi. (Avval 10—12 foiz edi.)

Biroq Buyuk Britaniya iqtisodiy inqiroz iskanjasidan to‘la qutula olmadi.

1937-yilning kuzidan boshlab ishlab chiqarish yana pasaya boshladi.

Chunonchi, 1938-yilda sanoat ishlab chiqarishi 1937-yilga nisbatan 12 foizga

kamaydi. Ishsizlar soni yuqoriligicha qolaverdi. Shu tariqa 30-yillarning

oxiriga kelib Buyuk Britaniyaning jahondagi iqtisodiy mavqeyi sezilarli

darajada pasaydi. Endilikda nafaqat AQSH, balki Germaniya, Italiya va

Yaponiya uning raqiblariga aylangan edi.

R. Makdonald realist siyosatchi edi. U o‘z siyosiy

faoliyatini Buyuk Britaniya qudratli davlat bo‘lgan

paytdan boshlab, uning bu qudratidan faqat alamli

xotira qolgan paytda yakunladi. R. Makdonald realist bo‘lganligi uchun

ham Buyuk Britaniyaning sobiq buyukligini, qudratini qayta tiklab bo‘lmasligini

yaxshi tushunar edi. Biroq u Buyuk Britaniyani bundan keyin ham

jahon siyosatida o‘z so‘zi bor davlat holatida ko‘rishni xohlar va shunga

astoydil intilar edi. Garchand u sovetlarga qarshi bo‘lsa-da, real voqelikdan

kelib chiqib, 1924-yilda Sovet davlatini tan oldi va u bilan diplomatik aloqa

o‘rnatdi.

Buyuk Britaniya 1925-yilda o‘tkazilgan Lokarno konferensiyasi tashabbuskorlaridan

biri edi. Bu konferensiya Germaniyani G‘arb davlatlari bilan

yarashtirishga xizmat qildi. Ayni paytda G‘arb davlatlari Germaniyaning

Yevropa Sharqidagi erkin harakatiga to‘siq bo‘luvchi kafolatlar tizimini

yaratmadi.

1927-yil 24-martda Buyuk Britaniya Xitoyga qarshi harbiy intervensiya

uyushtirdi. Uning maqsadi Xitoyda Chan Kayshi hokimiyatini to‘la qaror

toptirish edi. 18-aprelda Nankinda Chan Kayshi hukumati qaror topdi.

30-yillarda Buyuk Britaniya tashqi siyosati ikki asosiy muammoga duch

keldi. Bular, bir tomondan, fashistlar Germaniyasining Yevropadagi agressiv

1924—1939-yillarda

tashqi siyosat

63

tashqi siyosati, ikkinchi tomondan esa, imperiya mustamlakalarida kuchaygan



milliy-ozodlik harakati muammolari edi.

Buyuk Britaniya Fransiyaning Yevropadagi ta’sirini zaiflashtirishda

Germaniyadan foydalanishga intildi. Buning natijasi o‘laroq, 1935-yil 30-

iyunda Buyuk Britaniya — Germaniya dengiz bitimi imzolandi. Bu bitimga

muvofiq Germaniya Buyuk Britaniya harbiy-dengiz flotining uchdan bir

qismiga teng miqdorda dengiz floti tuzish imkoniyatini qo‘lga kiritdi. Bu

Versal shartnomasining ochiqdan-ochiq buzilishi edi.

Fashistlar Germaniyasi Reyn viloyatiga qo‘shin kiritganda ham Buyuk

Britaniya jim kuzatuvchiga aylandi. Bu jim kuzatuvchilik amalda

Germaniyaga kelgusida ham shunday tajovuzlarni davom ettirishga ruxsat

berish bilan barobar edi. 1936-yilda Ispaniyada Franko fashistik diktaturasi

o‘rnatilishiga Germaniya yordam qo‘lini cho‘zgan paytda Buyuk Britaniya

Ispaniya ishlariga aralashmaslik siyosatini yuritdi. Bu siyosat Ispaniyaning

qonuniy hukumatiga qurol-yarog‘ eksport qilishni amalda to‘xtatib qo‘ydi

va bu bilan Buyuk Britaniya Ispaniyada fashizmning hokimiyat tepasiga

kelishiga ko‘maklashdi.

1937-yilda hokimiyat tepasiga kelgan Konservatorlar partiyasi rahbari

N. Chemberlen (1869—1940) o‘zining 3 yillik bosh vazirlik faoliyati

davomida Gitlerni «tinchlantirish» siyosatining tashabbuskori bo‘lib maydonga

chiqdi.


Shuning uchun ham Buyuk Britaniya Germaniyaning Avstriya, Chexoslovakiyani

bosib olishiga amalda yordamlashdi. U bunday «kichik» yon

berishlar bilan butun bir avlod uchun tinchlikni saqlab qolmoqdaman, deb

qayta-qayta uqtirardi.

Biroq Germaniya birinchi navbatda Sovet davlatiga emas, G‘arb

davlatlariga qarshi urush boshlashi to‘g‘risidagi rejasi haqidagi ma’lumotlar

tez orada Buyuk Britaniyaga ma’lum bo‘lib qoldi. Endi Buyuk Britaniya

zo‘r berib urushga tayyorlana boshladi. Harbiy xarajatlar ikki baravar oshirildi.

Bundan tashqari, Buyuk Britaniya harbiy doktrinani faqat o‘zini emas,

balki Fransiyani ham himoya qilishga mo‘ljallab qayta tuzdi. 1939-yil 15-

aprelda Buyuk Britaniya tarixida birinchi marta tinch davrda umumiy harbiy

majburiyat joriy etildi. Agar Germaniya Polshaga hujum qilsa, Buyuk

Britaniya unga harbiy kuch bilan ham yordam beradigan bo‘ldi. Bunday

kafolatlar Gretsiya, Ruminiyaga ham berildi.

Biroq N. Chemberlen hanuz Germaniya bilan til topishish umididan

voz kechmagan edi. Uning maqsadi Germaniya agressiyasi tig‘ini Sovet

davlatiga burib yuborish edi. Germaniya armiyasi Pragani egallagach,

N. Chemberlen umidlari puchga chiqdi. Endi urush bo‘lishi muqarrar edi.

Bu hol Buyuk Britaniyani Moskva bilan muzokaralar boshlashga majbur

etdi. Biroq har ikki tomonning aybi bilan bu muzokaralar natijasiz tugadi.

Xususan, Buyuk Britaniya va Fransiyaning maqsadi Sovet davlatiga bir tomon64

lama majburiyat yuklash, uni Germaniyaga qarshi urushga tortish, o‘zlari

esa chetda qolish edi.

Moskva esa bu orada Buyuk Britaniyaning Germaniya bilan dunyoni

o‘z ta’sir doiralariga bo‘lib olish to‘g‘risida yashirin muzokaralar olib

borayotganligi haqidagi ma’lumotlarni qo‘lga kiritdi. Natijada Sovet hukumati

bunga javoban Germaniya bilan yaqinlashish yo‘lini tutdi. Va 1939-yil 23-

avgustda Germaniya bilan Sovet davlati o‘rtasida o‘zaro hujum qilmaslik

to‘g‘risida shartnoma tuzildi. Sharqda o‘z mavqeyini mustahkamlab olgan

Germaniya 1939-yil sentabrda Polshaga hujum qildi. 2—3-sentabr kunlari

esa Buyuk Britaniya va Fransiya Germaniyaga qarshi urush e’lon qildilar.

Shu tariqa Ikkinchi jahon urushi boshlanib ketdi. Endi Buyuk Britaniya

doiralari N. Chemberlenning «tinchlantirish» siyosatining mevasini tatib

ko‘rishga majbur bo‘ldilar.

Buyuk Britaniyaning mustamlakalarida milliyozodlik

kurashi hech vaqt to‘xtagan emas.

Dominionlar esa o‘z huquqlarining yanada kengaytirilishi

uchun kurashganlar. Shuning uchun

ham Buyuk Britaniya mustamlaka va dominionlarda juda katta qo‘shin

saqlashga majbur bo‘ldi. 1930-yil aprel oyida Hindiston Milliy Kongressi

hind xalqini yana fuqaroviy bo‘ysunmaslikka chaqirdi. (Birinchi bosqich

1919—1922-yillar.) Bu narsa kuchli ommaviy namoyishni keltirib chiqardi.

Ingliz ma’murlari bu namoyish rahbarlarini juda og‘ir jazolarga

mubtalo etdi.

1931-yilda Buyuk Britaniya o‘z dominionlarining huquqlaridagi

cheklashlarni bekor qilish haqidagi hujjatni joriy etishga majbur bo‘ldi. Bu

hujjat Buyuk Britaniya tarixiga «Vestminster nizomi» nomi bilan kirgan.

Hujjat dominionlarining ichki va tashqi siyosatda to‘la mustaqilligini e’lon

qildi.

Endi dominionlar (Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya) qabul qilgan



qarorlar Buyuk Britaniya parlamenti tomonidan tasdiqlanmaydigan bo‘ldi.

Shu tariqa shu vaqtgacha davom etgan qoida, ya’ni Buyuk Britaniya

parlamentining dominionlarda qabul qilingan istalgan qonunni bekor qilish

huquqi barham topdi. Biroq Buyuk Britaniya hukmron doiralari Hindistonga

dominion huquqi berishga shoshilmadi. Ayni paytda hukumat dominionlarni

mumkin qadar o‘z ta’sir doirasida saqlashga harakat qildi.

«Vestminster nizomi»ga ko‘ra, dominionlar Buyuk Britaniya bilan

birgalikda «Britaniya Millatlar Hamdo‘stligi»ga birlashdilar. (Bu hamdo‘stlik

hozirgi kunda ham mavjud. Kanada, Avstraliya va Yangi Zelandiya kabi

sobiq dominionlarda hamon davlat boshlig‘i Buyuk Britaniya qirolichasi

tomonidan tayinlanadi.) 30-yillarda Irlandiya masalasi yana keskinlashdi.

1937-yilda Janubiy Irlandiya Mustaqil davlat deb e’lon qilindi. Shimoliy

Irlandiya esa imperiya tarkibida qolaverdi.

Mustamlaka

va dominionlardagi

ahvol


65

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

1. Birinchi jahon urushi Buyuk Britaniya uchun qanday oqibatlar keltirdi?

2. 1918—1929-yillardagi Buyuk Britaniya iqtisodiy taraqqiyoti haqida

nimalarni bilib oldingiz?

3. Buyuk Britaniya ichki siyosiy hayoti qay yo‘nalishda davom etdi?

4. 1918—1923-yillardagi Buyuk Britaniya tashqi siyosati asosiy yo‘nalishlari

haqida so‘zlab bering.

5. Jahon iqtisodiy inqirozining Buyuk Britaniya uchun oqibatlari nimalardan

iborat bo‘ldi va hukumat inqirozdan chiqish uchun qanday favqulodda

choralarni ko‘rdi?

6. 1924—1939-yillarda Buyuk Britaniya tashqi siyosatida ro‘y bergan

asosiy voqealar haqida nimalarni bilib oldingiz?

7. N. Chemberlenning Germaniyani tinchlantirish siyosati qanday

oqibatlarga olib kelgan edi?

8. Buyuk Britaniya o‘z mustamlakalari va dominionlariga nisbatan tutgan

siyosatining mohiyatini nima belgilar edi?

DARSLIK MATNI BILAN ISHLASH

Fransiya va Buyuk Britaniyada yuz bergan iqtisodiy inqiroz, uning oqibatlari

va inqirozni bartaraf etish bo‘yicha ko‘rilgan choralarni qiyoslash jadvalini

to‘ldiring

Fransiyada Buyuk Britaniyada

7-§. Italiya va Ispaniya

Italiya ham urushda g‘olib davlatlardan biri edi.

Biroq bu g‘oliblik unga juda qimmatga tushgan.

Italiya urushda 650 ming fuqarosini yo‘qotdi. 800

mingdan ortiq kishi mayib-majruh bo‘lib qoldi.

Mamlakat harbiy xarajatlari 46 mlrd lirni tashkil etdi. Urush mamlakatni

moliyaviy jihatdan holdan toydirdi.

Ayni paytda Italiya Buyuk Britaniyadan 2,5 mlrd, AQSHdan esa 1,5

mlrd dollar qarz bo‘lib qoldi. Shu tariqa Italiyaning chet el mahsulotlariga,

kreditlarga qaramligi yanada kuchaydi.

Urushgacha ham qishloq xo‘jaligi Italiya iqtisodiyotining nihoyatda qoloq

sohasi edi. Urush esa bu sohani yanada xarob qildi. Yer egaligida o‘rta

asrchilik qoldiqlari hamon davom etardi. Chunonchi, 40 ming yirik yer

egalari 10 mln gektar yerga egalik qilgani holda, 2,5 mln dehqon atigi

6 mln gektar yerga egalik qilardi. Dehqon oilalarining deyarli yarmida hech

qanday yer yo‘q edi. Ular og‘ir shartlar asosida ijaraga yer olib hayot

kechirganlar. Italiyaning janubida (Sitsiliya va Sardiniyada) ahvol undan

ham og‘ir edi.

Birinchi jahon

urushining Italiya

uchun oqibatlari

?

5 — Jahon tarixi



66

Davlat qarzining ko‘pligi soliqlarni keskin oshirishga olib keldi. Pul

qadrsizlandi, natijada narx-navo dahshatli tarzda o‘sib bordi. Mamlakatda



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   42


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa