Jahon tarixi



Download 2.81 Mb.
bet7/42
Sana11.01.2017
Hajmi2.81 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   42

yanvarda Rur viloyatiga qo‘shin kiritdi va uni bosib oldi. Biroq Fransiya

o‘z maqsadiga erisha olmadi. Rur ko‘mir konlari ishchilari (nemislar)

Germaniya hukumatining chaqirig‘i bilan ko‘mir qazib chiqarish va uni

vagonlarga ortishdan bosh tortdilar. Natijada Fransiyaning o‘nlab metallurgiya

zavodlarida ish to‘xtab qoldi. Ayni paytda istilochi qo‘shinni saqlab

turish hukumatni ma’nosiz katta xarajat qilishga majbur etdi. Bu xarajat

soliqlarni yanada oshirish evaziga amalga oshirildi. Mamlakatda pul

qadrsizlandi. Bu esa Fransiyada ichki siyosiy vaziyatni keskinlashtirib yubordi.

Rur istilosi xalqaro munosabatlarda tanglik yuz berishiga olib keldi. Buyuk

Britaniya Germaniyaning yonini ola boshladi. AQSH va Buyuk Britaniya

Fransiyaning Yevropa qit’asida gegemonlik o‘rnatish xomxayolini butunlay

chippakka chiqarish yo‘llarini qidira boshladilar. Bu yo‘lni topdilar ham.

Bu yo‘l Germaniya iqtisodiyotini tiklash va bu bilan Germaniyaning Yevropa

siyosiy hayotidagi rolini oshirishga xizmat qiluvchi Daues rejasini hayotga

tatbiq etish edi.

Shu tariqa Rur istilosi aslida hukumatning kaltabin siyosati bo‘lib chiqdi.

Bu istilo Fransiyaning ichki va tashqi ahvolini yomonlashtirib yubordi. Bu

esa oxir-oqibatda «Milliy blok»ning 1924-yildagi saylovda mag‘lubiyatga

uchrashiga olib keldi.

1919—1924-yillarda Fransiyaning «Milliy blok» hukumati siyosatidan

norozi ichki va tashqi so‘l kuchlar «So‘l blok» tuzishga qaror qildilar. 1924-

yilda bunday blokning tuzilishiga erishildi. Radikallar partiyasi va sotsialistik

partiya bu blokka birlashdilar. Ular saylovchilarga chuqur ijtimoiy islohot

o‘tkazish, «Milliy blok»ning xalqqa qarshi qaratilgan tadbirlarini bekor qilish,

Sovet davlati bilan diplomatik munosabat o‘rnatish, Germaniyadan Fransiya

qo‘shinini olib chiqib ketish kabi va’dalarni berdilar va 1924-yilning

may oyida parlamentga o‘tkazilgan saylovda g‘alaba qozondilar hamda «So‘l

blok» hukumatini tuzdilar. Hukumatni Radikallar partiyasi rahbari E. Errio

51

(1872—1957) boshqardi va Rur viloyatidan Fransiya qo‘shinlarini olib chiqib



ketdi. Oktabr oyiga kelib Sovet davlatini tan oldi va diplomatik munosabat

o‘rnatdi. Uy-joy muammosini hal etish maqsadida 300 mln frank mablag‘

ajratdi.

1925-yilda og‘ir sanoatda ishlab chiqarish urushdan oldingi darajadan

oshib ketdi. Biroq «So‘l blok» hukumati milliy pulning qadrini ta’minlay

olmadi. Inflatsiya o‘sib bordi. Masalan, 1915-yilda 1 dollar 5,5 frankka

teng bo‘lgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 1926-yilda 47 frankni tashkil etdi.

Hukumat mamlakatda chuqur ijtimoiy islohotlar o‘tkazilishini istamayotgan

yirik kapital qarshiligini yenga olmadi.

Buning ustiga bu hukumat Fransiya mustamlakalarida (Marokash va

Suriyada) boshlangan milliy-ozodlik harakatlarini qonga botirdi. Germaniya

masalasida hukumat AQSH va Buyuk Britaniya oldida to‘la taslimchilik

yo‘lini tutdi. E. Errio hukumatini «Daues rejasi»ni qo‘llab-quvvatlashga

majbur etdilar. Bu Fransiyaning Yevropada gegemon bo‘lish orzusiga xotima

berilganligini anglatar edi. Bu ham yetmagandek, Fransiya 1925-yilda

Lokarno shartnomasini imzoladi. Bu shartnomaning imzolanishi aslida

Fransiyaning o‘z ittifoqchilari bo‘lgan Polsha va Chexoslovakiyaga nisbatan

xiyonati edi. Chunki mazkur shartnomada bu ikki davlatning Germaniya

bilan chegaralari buzilmasligiga xalqaro kafolat berish ko‘zda tutilmagan

edi. Bunday riyokorona shartnomaning imzolanishiga Fransiyaning

Germaniyaning bo‘lajak agressiyasi tig‘ini Sharqqa burib yuborishdek

mash’um niyati sabab bo‘ldi. Bu omillarning bari o‘ng kuchlarga so‘llarni

Fransiya manfaatiga xiyonat qilishda ayblashlariga imkoniyat tug‘dirdi. Ayni

paytda Fransiyada moliyaviy inqiroz kuchayib bordi. Moliya-sanoat doiralari

frankni barqarorlashtirish uchun favqulodda soliqlar joriy etish rejasini ilgari

surdilar. Biroq Sotsialistik partiya bu rejani qo‘llab-quvvatlamadi. Natijada

1926-yilning iyun oyida «So‘l blok» barham topdi.

Sotsialistik partiya bilan orani ochiq qilgan Radikallar partiyasi o‘nglar

bilan hamkorlik yo‘liga o‘tdi. O‘ng kuchlar radikallar bilan koalitsion

hukumat tuzdilar. Bu hukumat «Milliy blok» hukumati deb ataldi va unga

yana R. Puankare (1860 — 1934) boshchilik qildi. Parlament R. Puankarega

moliyaviy islohot uchun cheklanmagan vakolatlar berdi. Chunonchi,

hukumat soliqlarni 9 mlrd frankka ko‘paytirdi. Davlat xarajatlarini

qisqartirdi. Urush nogironlariga to‘lanadigan nafaqalar kamaytirildi.

1926-yilda frankning barqarorlashuviga erishildi (1 dollar avvalgi 47

frank o‘rniga 24,8 frankka teng bo‘ldi). Inflatsiyadan eng ko‘p zarar ko‘rgan

mayda mulkdorlar R. Puankarega frank xaloskori deb qaray boshladi. Bundan

tashqari, shu yilning o‘zida davlat budjeti daromadlari ilk bor urushdan

keyingi xarajatlardan ortiq bo‘ldi.

Moliyaviy barqarorlik, o‘z navbatida, iqtisodiyotning umumiy yuksalishi

boshlanganini anglatar edi. Fransiya sanoati mahsuloti hajmi birinchi bor

urushdan oldingi darajadan ortiq bo‘ldi. 1930-yilga kelganda Fransiyada

52

ikki jahon urushi oralig‘idagi eng yuqori sanoat ishlab chiqarishiga va savdo



aylanmasiga erishildi. U sanoat taraqqiyotining o‘sish surati bo‘yicha

Buyuk Britaniya va Germaniyani ortda qoldirdi. Iqtisodiyotda davom etgan

barqaror taraqqiyot aholi turmush darajasi o‘sishiga ham ijobiy ta’sir

ko‘rsatdi. Chunonchi, 1926-yildan boshlab ishsizlik, keksalik nafaqalari

hamda kasallik, nogironlik va homiladorlik yordam pullari joriy etildi.

Jahon iqtisodiy inqirozi Fransiyaga ham ta’sir

ko‘rsatmay qolmadi. 1930-yilning oxirida Fransiya

iqtisodiyotida inqiroz boshlandi va u uzoq — 1936-

yilgacha davom etdi. Ayni paytda u juda og‘ir kechdi. Chunonchi, 1931—

1935-yillarda sanoat mahsuloti ishlab chiqarish va milliy daromad hajmi 30

foizdan ortiqqa kamaydi.

Inqirozdan ayniqsa yengil sanoat katta talafot ko‘rdi. 1934-yilda

to‘qimachilikda yalpi mahsulot ishlab chiqarish 65 foizga kamaydi. 135 ta

ip-gazlama fabrikasi yopildi. Sanoatda ishsizlar soni 1,5 mln kishini tashkil

etdi. Ish soati 10—12 soat davom etadigan bo‘lib qoldi. Ish haqi 40 foizgacha

kamaytirildi. Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmi 40

foizgacha kamaydi. Oziq-ovqat mahsulotlari narxi ko‘tarildi. Soliqlar miqdori

oshirildi.

Iqtisodiy inqiroz mamlakat tashqi savdosiga ham juda katta zarba berdi.

Uning hajmi 60 foizga kamaydi. Inqiroz Fransiya mustamlakalariga ham

ta’sir ko‘rsatdi. Xususan, Hindixitoyda mustamlakachilik zulmiga qarshi

qo‘zg‘alon ko‘tarildi. Marokash va Jazoirda milliy-ozodlik kurashi kuchaydi.

Xalqaro ahvol ham Fransiya uchun qulay emas edi. 1933-yilda Germaniyada

fashizmning hokimiyat tepasiga kelishi Fransiyaning biqinida urush o‘chog‘i

vujudga kelganligini anglatar edi.

Bir tomondan, iqtisodiy inqirozni vujudga keltirgan iqtisodiy qiyinchiliklar

va hukumatning ularni bartaraf etishdagi ojizligi, ikkinchi tomondan,

Germaniyaning Versal shartnomasini buzishga urinishi va uning keng

miqyosda qurollana boshlashiga qarshi tura olmaslik mamlakatda o‘ta o‘ng

hamda fashistik kuchlar faollashuviga olib keldi. Ular parlament tuzumiga

ishonchsizlik bilan qaray boshladilar va jamiyat hayotida davlatning rolini

oshirish talabi bilan chiqa boshladilar.

1932-yilda parfyumeriya sanoati yirik magnati Koti «Fransuz hamkorligi»

deb ataluvchi fashistlar partiyasini tuzdi. Shuningdek, mamlakatda «Jangovar

xochlar» va boshqa qator fashistik tashkilotlar faoliyat yurita boshladi. Ularning

maqsadi Fransiyada ham fashistik diktatura o‘rnatish edi. Fashistik

tashkilotlarning faoliyati kuchayib bordi.

Fransiya fashistlari hokimiyatni egallashga ochiqdan-

ochiq harakat qila boshladilar. Shu maqsadda

ular 1934-yil 6-fevralda qurolli isyon uyushtirdilar.

Bu isyonga «Stavisskiy ishi» bahona bo‘lgan. Rossiyalik emigrant, xalqaro

firibgar, tovlamachi Stavisskiy firibgarlik orqasidan juda katta boylik

Fashistlar isyoni

Iqtisodiy inqiroz va

uning oqibatlari

53

to‘plagandi. U Fransiyada aholiga juda katta miqdorda qalbaki aksiyalar



sotishga ulgurgan va bu qalbaki aksiyalar uni sotib olganlarni xonavayron

qilgandi. 1934-yil yanvar oyida Stavisskiy fosh etildi. Tekshiruvlarda qator

siyosiy arboblarning ham qalbakichilikda qo‘li borligi aniqlandi. Fashistlar

bu ishda mamlakat parlamentini aybdor deb e’lon qildilar va 6-fevral kuni

qurolli isyon ko‘tardilar. Garchand, isyon muvaffaqiyatsiz tugagan bo‘lsada,

fashistlar hukumatning iste’fo berishiga erishdilar.

Fashistlar isyoni Fransiya jamiyatining sog‘lom

kuchlarini qattiq qayg‘uga soldi. Ularning chaqirig‘i

bilan kuchli antifashistik harakat oyoqqa turdi.

12-fevral kuni ularning (sotsialistlar, kommunistlar, radikallar va partiyasizlar)

chaqirig‘i bilan mamlakatda umummilliy namoyishi o‘tkazildi. Unda

4,5 mln kishi qatnashdi. Shu tariqa, mamlakatda antifashistik kuchlar ittifoqini

vujudga keltirish uchun qulay sharoit vujudga keldi. Fashizm xavfi sotsialistlar

va kommunistlarni o‘rtadagi o‘zaro ginalarni unutishga undadi. Natijada

1934-yil 27-iyulda Fransiya Sotsialistik partiyasi va Fransiya Kommunistik

partiyasi o‘rtasida «Harakat birligi to‘g‘risida pakt» imzolandi. Bu ikki

partiyaning antifashistik harakatiga tez orada radikallar partiyasi ham qo‘shildi.

1935-yil 14-iyulda sotsialistlar, kommunistlar va radikallar partiyasi

birgalikda katta namoyish o‘tkazdilar. Shu tariqa Fransiyada «Xalq fronti»

vujudga keldi. 1936-yil aprel—may oylarida o‘tkazilgan parlament

saylovlarida xalq fronti g‘alaba qozondi. U parlamentda umumiy o‘rinning

deyarli uchdan ikki qismini egalladi. Sotsialist Leon Blyum boshchiligida

yangi hukumat tuzildi. Bu hukumat ish haqini oshirish, 40 soatli ish haftasi,

korxonalarda jamoa shartnomalari tuzish, kasaba uyushmalari huquqini

himoya qilish, haq to‘lanadigan ta’til berish kabi qator qarorlar qabul qildi.

Parlament fashistik tashkilotlar faoliyatini taqiqlash haqida muhim

qonun qabul qildi. Biroq bu qonun fashistlarga qonuniy faoliyat yurituvchi

partiya tuzishga ruxsat etgan. Shunday qilib, Fransiyada fashizm hokimiyatni

egallay olmadi. Bunga Fransiyada fashizmning ijtimoiy tayanchi

yo‘qligi hamda so‘l kuchlarning xalq fronti tuzishga erishganligi sabab

bo‘ldi va mamlakatni fashizm diktaturasidan saqlab qolishda Xalq fronti

hal qiluvchi rol o‘ynadi.

Biroq tez orada «Xalq fronti» ichida kelishmovchilik yuzaga keldi. Buning

sababi xalqaro va ichki siyosatda yagona fikrga kela olmaganlikda edi.

1936-yil iyul oyida Ispaniyada boshlangan Franko isyoni Fransiya uchun

fashist davlatlari qurshovida qolish xavfini vujudga keltirdi. Shunday sharoitda

hukumat Buyuk Britaniya qistovi bilan Ispaniya ishlariga «aralashmaslik»

siyosatini yurita boshladi. Kommunistlar bu siyosatga qarshi chiqdilar.

Bundan tashqari, mamlakatda fashistlar partiyasining faoliyati man etilmaganligi

hukumat bilan so‘l kuchlar o‘rtasida o‘zaro kelishmovchilikni yanada

kuchaytirdi.

Xalq frontining

tuzilishi

54

Ayni paytda hukumat budjet tanqisligini bartaraf etolmaganligi ham



munosabatlarni yanada sovutdi. Bularning bari 1938-yil aprel oyida L. Blyum

hukumatini iste’fo berishga majbur etdi. Radikallar partiyasi rahbari

Ye. Dalad’e yangi hukumat tuzdi. Uning 30-sentabrda Myunxen shartnomasini

imzolashi Xalq frontida qattiq tanqidga sabab bo‘ldi. Myunxen

shartnomasiga ko‘ra, Chexoslovakiyaning Sudet viloyati Germaniyaga olib

berilgan edi. Bu shartnoma tez orada Gitlerga Chexoslovakiyani to‘la bosib

olish uchun yo‘l ochgandi. Natijada Radikallar partiyasi noyabr oyida «Xalq

fronti» tarkibidan chiqdi. Shu tariqa Xalq fronti tarqab ketdi.

Ye. Dalad’e o‘ng partiyalarga tayanib faoliyat yurita boshladi. 1938-yil 6-

dekabrda Fransiya Germaniya bilan o‘zaro hujum qilmaslik to‘g‘risidagi

bitimdan hech farq qilmaydigan qo‘shma deklaratsiyani imzoladi va shu

oyda Italiyaning Efiopiyani bosib olganligini ham tan oldi.

1939-yil mart oyida Germaniyaning Chexoslovakiyani bosib olishiga

hech qanday to‘sqinlik qilmadi. Uning niyati Germaniya agressiyasi tig‘ini

Sharqqa — Rossiyaga burib yuborish edi. Ayni paytda 1939-yilning mart

oyida Fransiya hukumati har ehtimolga qarshi Buyuk Britaniya bilan harbiy

ittifoq tuzdi. Biroq tashqi siyosatdagi bu nayranglar Fransiyani saqlab qola

olmadi va u 1940-yilda Germaniya hujumi natijasida tiz cho‘kishga majbur

bo‘ldi.

Shunday qilib, Fransiya Birinchi jahon urushida g‘olib bo‘lsa-da, iqtisodiy



taraqqiyoti tezlashmadi. Buyuk davlatlar ta’siridan chiqolmadi. Ikki

yuzlamachi siyosat yuritdi. Fashizm qurboni bo‘ldi.

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

1. Birinchi jahon urushining Fransiya uchun oqibatlari jadvalini tuzing.

«Milliy blok» hukumatining ichki va tashqi siyosati haqida nimalarni bilib

oldingiz?

2. AQSH va Buyuk Britaniyaning Fransiyaga nisbatan tutgan siyosatidan qanday

xulosa chiqargan bo‘lardingiz?

3. «So‘l blok» qay tariqa yuzaga keldi? Bu ittifoq ichki va tashqi siyosatining

mazmunini tahlil eting va uni «Milliy blok» ichki va tashqi siyosati bilan

taqqoslang.

4. «So‘l blok»ning barham topishi sabablarini qayd eting.

5. «Milliy birlik» hukumati qay tariqa tuzildi?

6. Jahon iqtisodiy inqirozining Fransiya uchun oqibatlari haqida nimalarni bilib

oldingiz?

7. Fransiyada fashizm hokimiyat tepasiga kela olmaganligini izohlab bering.

8. Xalq fronti qay tariqa vujudga kelgan edi? Uning Fransiya tarixida tutgan

o‘rniga baho bering.

9. Germaniya agressiyasining oldi olinmaganligida Fransiya ham aybdor

ekanligini faktlar asosida izohlab bering.

?

55

JADVALNI TO‘LDIRING. 1918—1939-YILLARDA FRANSIYA SIYOSATI



T.r.

Mamlakat hukumati

rahbari

Hukmronlik



yillari

Ichki siyosati

Tashqi

siyosati


6-§. Buyuk Britaniya

Birinchi jahon urushining Buyuk Britaniya uchun

oqibatlari, avvalo, uning bu urushda g‘olib chiqqan

davlatlardan biri bo‘lganligi bilan belgilanadi.

G‘alaba tufayli Buyuk Britaniya ko‘p narsalarga

erishdi. Chunonchi, Germaniyaning Buyuk Britaniyaga

xavfi barham topdi.

Buyuk Britaniyaning harbiy qudrati va xalqaro maydondagi ta’siri yanada

o‘sdi hamda u Millatlar Ligasida hukmron mavqega ega bo‘lgan davlatga

aylandi. Millatlar Ligasi joriy etgan mandat tizimi eng ko‘p darajada Buyuk

Britaniyaga foyda keltirdi. Chunonchi, mag‘lub Germaniya va Turkiya sobiq

mustamlakalarining eng ko‘p qismi Buyuk Britaniyaga tegdi. Masalan, Buyuk

Britaniya Yaqin Sharqda Falastin, Transiordaniya va Iroqni boshqarish

huquqini qo‘lga kiritdi. Afrikada Tanganika, Togo va Kamerunning bir qismida

ham Buyuk Britaniyaning shunday huquqi qaror topdi. Shuningdek, Buyuk

Britaniya dominionlari ham quruq qolmadi. Millatlar Ligasi, xususan, Janubiy

Afrika Ittifoqiga Germaniyaning Janubi-G‘arbiy Afrikasini, Avstraliyaga Yangi

Gvineyadagi Germaniya mustamlakalarini, Yangi Zelandiyaga esa G‘arbiy

Samoa orollarini boshqarish huquqini berdi.

Biroq shuni ham alohida ta’kidlash zarurki, urush Buyuk Britaniyaga

faqat muvaffaqiyat keltiribgina qolmadi. Urush uning dunyodagi mavqeyiga

katta putur yetkazib, jahon bozorida hukmronlik mavqeyini pasaytirdi.

Moliyaviy yetakchiligi ham barham topdi. Natijada u qarz beruvchi davlatdan

qarz oluvchi davlatga aylanib qoldi. Chunonchi, Buyuk Britaniyaning ichki

davlat qarzi 1914-yildagi 650 mln funt sterlingdan 8 mlrd funt sterlingga

yetgan. AQSHdan esa 5 mlrd dollardan ortiq miqdorda qarz bo‘lib qoldi.

Sanoat ishlab chiqarishi keskin darajada pasaydi. Ishlab chiqarilgan

tovarlarning raqobatbardoshligi pasayishi oqibatida mamlakat tashqi savdosi

hajmi 2 baravardan ortiq kamaydi.

Buyuk Britaniya shundan so‘ng o‘zining «dengiz malikasi» maqomini

tiklay olmadi. Germaniya harbiy-dengiz floti qudrati sindirilgan bo‘lsa-da,

endilikda AQSH harbiy-dengiz flotining qudrati shitob bilan o‘sib bordi.

Natijada 1920-yilga kelib Buyuk Britaniya hukumati ikki davlat harbiydengiz

flotiga teng keladigan flot saqlash an’anasidan voz kechishga majbur

Birinchi jahon

urushining Buyuk

Britaniya uchun

oqibatlari

56

bo‘ldi. Bu omillar va Buyuk Britaniya mustamlakalaridagi milliy-ozodlik



kurashi oqibatida Britaniya mustamlakachilik tizimining inqirozi boshlandi.

Buyuk Britaniya hukmron doiralari butun choralar

bilan mavjud ahvolni o‘zgartirishga harakat qildi.

1918-yilning oxirida mamlakatda iqtisodiy o‘sish

boshlandi. Bu 1920-yilning o‘rtalarigacha davom

etdi. Bunga keng iste’mol tovarlariga aholi talabining o‘sishi hamda urush

vayronalarini tiklash ehtiyoji hisobiga erishildi.

Bu o‘sish tashqi savdo o‘sishida yaqqol namoyon bo‘ldi. Chunonchi, shu

davr oralig‘ida eksport 38,1 foiz o‘sdi. Biroq bu o‘sish uzoqqa cho‘zilmadi.

1920-yilning kuzidayoq mamlakat iqtisodiyotining barcha tarmoqlarini qamrab

olgan iqtisodiy tanglik boshlandi. 1921-yilda sanoat ishlab chiqarishi uchdan

birga qisqardi va u urushdan oldingi darajaning 68 foizini tashkil etdi. Ko‘mir

qazib chiqarish 30 foiz, tashqi savdo hajmi esa urushdan oldingi darajadan 2

baravarga kamaydi.

Ishlab chiqarishning keskin kamayishi ishsizlar sonining o‘sishiga sabab

bo‘ldi. Masalan, ishsiz sifatida ro‘yxatga olinganlar soni 1920-yilda 375

ming nafarni tashkil etgan bo‘lsa, 1921-yil o‘rtalarida bu ko‘rsatkich 2,2

mln ga yaqin kishini tashkil etdi. 1922—1923-yil mobaynida mamlakat

iqtisodiyotida turg‘unlik saqlanib qoldi.

1924—1929-yillar davlatlar iqtisodiyotida qisman barqarorlashuvning

qaror topishi davri bo‘ldi. Biroq Buyuk Britaniya iqtisodiyoti amalda bir

joyda depsinib turdi. Masalan, 1929-yilda sanoat ishlab chiqarishi hajmi

1913-yil darajasiga arang yetdi. Faqat sanoatning yangi turlari (mashinasozlik,

kimyo, samolyotsozlik va avtomobil) hisobigagina bunga erishildi.

1913-yilda rivojlangan davlatlar orasida Buyuk Britaniyaning sanoat ishlab

chiqarishidagi ulushi 14,8 foizni tashkil etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 1926—

1929-yillarda 9,8 foizga tushib qoldi.

Buyuk Britaniyaning iqtisodiy jihatdan tobora orqada qolayotganligining

asosiy sababi kapitalni yangilashga kam mablag‘ sarflanayotgani,

investitsiya ko‘proq «dengiz orti davlatlari»ga qo‘yilayotgani va sanoatda

ishlatilayotgan texnika sifat jihatidan raqobatbardosh emasligi edi. Angliya

hukmron doiralari bu omillar ahamiyatini o‘z vaqtida va to‘g‘ri anglay

olmadilar. Texnika jihatidan qoloqligi tufayli Buyuk Britaniya jahon bozorida

birin-ketin o‘z mavqeyini boy bera boshladi. Eksport tobora qisqara bordi.

Tashqi savdo hajmi urushdan oldingi darajaning 87 foizini tashkil etdi,

xolos. Importning hissasi tobora ortib bordi. Bu holat oddiy xalqning turmush

darajasiga ta’sir etmay qolmadi. Xalq turmush darajasi ancha pasaydi va real

ish haqi kamaydi.

Bu davrda mamlakat hayotini uchta partiya —

Liberallar, Konservativ va Leyboristlar partiyalari

o‘rtasidagi kurash belgilar edi. Birinchi jahon

urushi yillarida hokimiyat tepasida turgan Liberal partiya yuqorida qayd

Mamlakatning

siyosiy hayoti

Mamlakat iqtisodiy

hayotidagi

o‘zgarishlar

57

etilgan omillar ta’siri ostida tobora o‘z mavqeyini yo‘qotib bordi. Liberal



partiya rahbari, mamlakat bosh vaziri D. Lloyd-Jorj (1863—1945) o‘z

partiyasining mavqeyini saqlab qolish niyatida 1918-yil dekabr oyida

parlament saylovini o‘tkazdi. Birinchi jahon urushida erishilgan g‘alabaga

qo‘shgan hissasi tufayli Liberal partiya harbiylar orasida salmoqli mavqega

ega bo‘ldi. Liberallar va Konservatorlar partiyasi saylovda birgalikda ishtirok

etdilar.


Ular saylovda mamlakatni iqtisodiy va siyosiy qayta qurish shiori bilan

ishtirok etdilar. Saylovchilarga yalpi ish o‘rni, mehnatni adolatli taqdirlash,

arzon uy-joy, tinchlik, chuqur ijtimoiy islohotlarni o‘tkazishni va’da qildilar.

Leyboristlar saylovchilarga ishlab chiqarish vositalariga jamoaviy egalik

qilishga imkon beruvchi yangi jamiyat qurishni, ishchilar hukumati tuzishni,

milliy transport, energiya manbalari va banklarni egalaridan sotib olish

yo‘li bilan milliylashtirishni va’da qildilar.

Saylovda Liberal-Konservatorlar ittifoqi g‘alaba qozondi. Ular

parlamentdagi 707 o‘rindan 477 tasiga ega bo‘ldilar (undan 136 tasi Liberal

partiyaga tegishli edi). Leyboristlar 62 o‘ringa ega bo‘lgan bo‘lsalarda, 1910-

yildagi saylovga nisbatan 5 baravar ko‘p (2,5 mln) ovoz oldilar. Shu tariqa

bu partiya borgan sari Liberal partiyani siyosiy kurash maydonidan siqib

chiqara boradi.

Lloyd-Jorj yana bosh vazir lavozimini egalladi va 1922-yilgacha

hukumatni boshqardi. Bu davr ichida koalitsion hukumat ham ichki, ham

tashqi siyosatda muvaffaqiyatsizliklarga uchradi. Hukumat saylovchilarga

bergan va’dasi ustidan chiqa olmadi. Natijada, birinchi navbatda ishchilarning

kuchli zabastovka harakatlari boshlandi. 1919-yilda bu harakatda

2,5 mln dan ortiq ishchilar qatnashdilar.

Ishchilar 40 soatlik ish haftasi joriy etilishini, ish haqi kamaytirilmasligini

talab etdilar. Ayniqsa, konchi ishchilar harakati to‘lqini kuchli bo‘ldi.

Ular ish haqini 30 foiz oshirishni, 6 soatlik ish kuni belgilanishini talab eta

boshladilar.

Shunday sharoitda hukumat ishchilar harakati to‘lqinini yo‘qqa chiqarish

yo‘lini tutdi. 1920-yil oktabr oyida mamlakat parlamenti hukumatga ishchilar

harakatini bostirish uchun favqulodda vakolatlar berdi. Konchilar talabini

qondirishni istamagan kon egalari 1921-yil 1-aprelda lokaut e’lon qildilar.

Hukumat esa favqulodda holat e’lon qildi va ko‘mir konlariga armiya

qismlarini jo‘natdi.

Temir yo‘l va transport ishchilari ularga birdamlik ramzi sifatida

zabastovka boshladilar. Biroq hukumat ishchilar harakatini bostirishga

muvaffaq bo‘ldi.

Yuqorida qayd etilgandek, Lloyd-Jorj hukumati tashqi siyosatda ham

qator muvaffaqiyatsizliklarga uchradi. Milliy-ozodlik harakati Buyuk

Britaniya mustamlakachilik imperiyasini larzaga sola boshladi. Chunonchi,

1919-yilda Hindistonda mustaqillik uchun kurash kuchaydi. 1919—1921-

58

yillarda Misrda mustamlakachilikka qarshi qo‘zg‘alon bo‘lib o‘tdi. 1919-



yilda Afg‘onistonda Buyuk Britaniyaga qarshi mustaqillik urushi boshlandi.

Buyuk Britaniya hukmron doiralari mustamlakachi imperiyani halokatdan

saqlab qolish uchun qator yon berishlarga majbur bo‘ldi. Xususan, 1918-

yilda Hindistonda mahalliy kadrlarga davlat ishlarini boshqarishda qatnashish



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   42


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa