Jahon tarixi



Download 2.81 Mb.
bet3/42
Sana11.01.2017
Hajmi2.81 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   42

mumkin bo‘lmadi?

19

xavfsizligini har qanday vositalar bilan bo‘lsa-da, saqlab qolishga intildi.



Binobarin, yangi jahon urushining oldi olinmay qolishida ularning mas’uliyati

bab-baravar edi.

1934-yilda Fransiya va Sovet davlati jamoaviy xavfsizlik to‘g‘risidagi

shartnoma loyihasini ishlab chiqqanlarida Buyuk Britaniya uni qabul

qilmaganligiga ajablanmasa ham bo‘ladi. Ikki tomonlama yoki uch

tomonlama shartnomalar imzolash yo‘li bilan ham jamoaviy xavfsizlik

tizimini vujudga keltirish mumkin edi.

Shu maqsadda Fransiya va Sovet davlati 1935-yilda o‘zaro yordam

to‘g‘risida shartnoma imzoladilar. Bunday shartnoma ikkala davlat

tomonidan Chexoslovakiya bilan ham imzolandi.

Bu orada Gitlerning ishtahasi kun sayin o‘sib bordi. 1938-yilda u

Chexoslovakiyaning Sudet viloyatini talab qildi. Bu masala 1938-yilning

29-sentabrida Myunxenda Yevropa buyuk davlatlari rahbarlari o‘rtasida

muhokama etilib, Sudetni Germaniyaga berishga qaror qilindi.

Gitler 1939-yilning 15-martida Chexoslovakiyani to‘la bosib oldi. 1939-

yilning 21-martida Polshadan Gdansk shahrini talab qildi. 22-martda Litvaga

qarashli Klaypedani egalladi.

Aprel oyida Italiya armiyasi Albaniyaga bostirib kirdi. Shu tariqa,

tinchlantirish siyosati butunlay halokatga uchradi. Fashist davlatlarining

bejazo g‘olibona harakatlari jamoatchilikda bundan buyon agressiyaga yon

bosish mumkin emasligi fikrini keltirib chiqardi. Sovet rahbariyati Germaniya

va Yaponiya solayotgan xavfdan cho‘chiy boshladi.

1939-yilning mart oyida Buyuk Britaniya Sovet davlatiga Fransiya va

Polsha bilan o‘zaro hamkorlik haqida deklaratsiya imzolashni taklif etdi.

I. Stalin esa o‘zaro aniq majburiyatlar qayd etilgan uch tomonlama

shartnoma imzolashni va Germaniyaning bo‘lajak agressiyasini qaytarish

uchun Polsha va Ruminiya hududiga Sovet armiyasini kiritish huquqi

berilishi shartini qo‘ydi.

Polsha va Ruminiya hukmron doiralari bu shartni sovetlarning Sharqiy

Yevropada o‘z nazoratini o‘rnatishga intilishi, deb qabul qilmadilar. Buyuk

Britaniya va Fransiya Polsha va Ruminiyani Sovetlar taklifiga ko‘ndirish

choralarini izlamadilar.

Natijada Moskva Buyuk Britaniya va Fransiya Sovet davlati bilan

muzokaralarni Gitlerga tazyiq o‘tkazish uchungina olib bormoqda, aslida

ularning maqsadi sovetlarga qarshi Gitler bilan kelishish, deb hisobladi.

Shunday qilib, uch buyuk davlat — Sovet davlati, Buyuk Britaniya va

Fransiya — bir-biriga ishonmas edi. Shuning uchun ham 1939-yilning 12-

avgustida Moskvada boshlangan ingliz-sovet-fransuz muzokaralari natijasiz

tugadi.

Gitlerning asosiy maqsadi Sovet davlati, Buyuk Britaniya va Fransiya



o‘rtasida shartnoma tuzilishini barbod etish, Polshaga hujum qilish oldidan

sovetlarning betaraf qolishiga erishish edi. Natijada 1939-yil 23-avgustda

20

Sovet davlati bilan Germaniya o‘rtasida o‘zaro hujum qilmaslik to‘g‘risida



shartnoma imzolandi. Shartnoma 10 yil muddatga tuzildi. Unda

tomonlarning biri boshqa davlat bilan urushga tortilganda, ikkinchi tomon

betaraf qolishi yozib qo‘yilgan va, ayni paytda, shartnomaga yashirin

ahdnomalar ham ilova qilingan edi. Bu yashirin ahdnomalarda Sharqiy

Yevropani Sovet davlati va Germaniyaning ta’sir doiralariga bo‘lib olish

nazarda tutilgan edi.

Gitler Finlyandiya, Latviya, Estoniya va Bessarabiyani Moskvaning ta’sir

doirasida deb, o‘z navbatida, I. Stalin Litvani Germaniya ta’sir doirasida

deb tan oldilar.

Shuningdek, yashirin ahdnomada kelgusida Polshani ham bo‘lib olish

ko‘zda tutilgan edi. Polshaga hujum qilish haqida uzil-kesil bir qarorga

kelgan Germaniya esa 1939-yil 1-sentabr tongida polyak yerlariga bostirib

keldi. 3-sentabr kuni Buyuk Britaniya va Fransiya Germaniyaga qarshi

urush e’lon qildilar. Shu tariqa Ikkinchi jahon urushi boshlanib ketdi.

Xulosa qilib aytish mumkinki, ikki jahon urushi oralig‘idagi xalqaro

munosabatlarda kuchli davlatlar dunyoga o‘z hukmini o‘tkazdilar. Urushga

qarshi kuchlarning zaifligi natijasida fashizmning oldini olish mumkin

bo‘lmadi. Vaholanki, bir qator davlatlar o‘z manfaatlari yo‘lida ular bilan

til biriktirdilar. Ma’naviyat qashshoqligi va nafs balosi navbatdagi urushni

keltirib chiqardi.

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

1. Versal — Vashington tizimi iborasining mazmunini izohlab bering.

2. Parij konferensiyasining 18-yanvar kuni ochilishida qanday ramziy ma’no

bor edi?


3. «Katta uchlik» davlatlari o‘rtasida vujudga kelgan ziddiyatlarning mohiyatini

nima tashkil etadi?

4. Germaniya bilan imzolangan Versal tinchlik shartnomasining mazmunini

so‘zlab bering.

5. Reparatsiya muammosi qay tariqa hal etildi?

6. Millatlar Ittifoqi nima va u qay maqsadda tashkil etilgan edi?

7. Sen Jermen, Neyi va Trianon shartnomalari mazmuni haqida so‘zlab bering.

8. Sevr shartnomasi Turkiya davlatini qay ahvolga solib qo‘ydi?

9. Nega Vashington konferensiyasi chaqirildi?

10. Vashingtonda imzolangan «To‘rtlar» shartnomasi, «Beshlar» va «To‘qqizlar»

mazmuni haqida nimalarni bilib oldingiz?

11. 20-yillardagi xalqaro munosabatlar xususiyatlarini qayd eting.

12. Nima uchun Versal — Vashington tizimi g‘olib davlatlar o‘rtasidagi hamda

g‘oliblar bilan mag‘lublar o‘rtasidagi ziddiyatlarni hal eta olmagan?

13. Nima uchun AQSH Germaniyaning iqtisodiy qudratini tiklashga urinib kelgan

edi?


14. «Brian — Kellog pakti» haqida nimalarni bilib oldingiz?

15. Genuya xalqaro konferensiyasi qanday maqsadda chaqirilgan edi?

16. Lokarno konferensiyasidan ko‘zlangan maqsad qanday edi?

17. 30-yillarda xalqaro munosabatlarning o‘ziga xos xususiyati haqida nimalarni

bilib oldingiz?

?

21



18.Qanday omillar Versal — Vashington tizimini barbod eta boshladi?

19. 30-yillarda Yevropada qanday o‘zgarishlar ro‘y berdi?

20. Yaponiyaning Uzoq Sharqdagi agressiv harakatlari haqida so‘zlab bering.

21. Gitlerni tinchlantirish siyosatining mohiyati nimadan iborat edi?

22. Nega Ikkinchi jahon urushining oldini olib bo‘lmadi?

23. Sovet-german shartnomasining mazmuni haqida nimalarni bilib oldingiz?

JADVALNI TO‘LDIRING. DARSLIK MATNI BILAN ISHLASH

1 2 3


Versal — Vashington tizimi

iborasining mazmuni

Versal tinchlik shartnomasining

Germaniya uchun

oqibatlari

Reparatsiya muammosi qay

tarzda hal etildi?

4 5 6


Millatlar Ittifoqi qanday

tashkilot va nima maqsadda

tuzildi?

Birinchi jahon urushining

Avstriya uchun oqibatlari

Birinchi jahon urushining

Bolgariya va Vengriya

uchun oqibatlari

7 8 9

Sevr shartnomasining Тurkiya



uchun oqibatlari

Nega Vashington konferensiyasi

chaqirildi?

«Тo‘rtlar shartnomasi»ning

mazmuni

10 11 12


«Beshlar shartnomasi»ning

mazmuni


«Тo‘qqizlar

shartnomasi»ning mazmuni

Daues va Yung rejalari

mazmuni


13 14 15

Rim—Berlin — Тokio

uchburchagi

Germaniya — Sovet

shartnomasi mazmuni

Nega urush boshlandi?

QO‘SHIMCHA MATERIAL

Vudro Vilsonning tinchlik dasturi:

— Tinchlik shartnomalarining yashirin bo‘lmasligi.

— Ham tinchlik, ham urush davrida dengiz savdosining erkin bo‘lishi.

— Xalqaro savdodagi barcha to‘siqlarni yo‘q qilish.

— Davlatlarning qurolli kuchlarini davlat xavfsizligini ta’minlashga imkon

beruvchi darajagacha qisqartirish.

— Mustamlakalar bilan bog‘liq barcha muammolarni va nizolarni erkin,

samimiylik va xolislik ruhida hal etish.

— Germaniya bosib olgan barcha hududlarning ozod etilishi.

— Belgiyaning ozod etilishi va mustaqilligining tiklanishi.

— Elzas va Lotaringiyaning Fransiyaga qaytarilishi. Fransiyaning bosib olingan

boshqa hududlarining ozod etilishi.

— Italiya chegarasining aniq ajralib turuvchi milliy chegaralar asosida

o‘zgartirilishi.

— Avstriya-Vengriya tarkibiga kiruvchi xalqlarga muxtoriyat berilishi.

— Germaniyaning o‘z qo‘shinlarini Ruminiya, Serbiya va Chernogoriyadan olib

chiqib ketishi hamda Serbiyaning dengizga erkin chiqa olishini ta’minlash.

— Turkiya hududidagi xalqlarga muxtoriyat berilishi.

— Dardanell bo‘g‘ozining hamma davlatlar kemalari uchun ochiqligi.

— Dengizga chiqa oladigan mustaqil Polsha davlatining tiklanishi. Polyaklar

yashaydigan hududlarning Polshaga berilishi. Millatlar Ittifoqining tuzilishi.

Uning ham katta, ham kichik davlatlarning siyosiy mustaqilligini va hududiy

yaxlitligini kafolatlash maqomiga ega bo‘lishi.

22

3-§. Sovet davlati



Bolsheviklar o‘zlari qurmoqchi bo‘lgan yangi

jamiyatni kommunistik jamiyat deb ataganlar.

Ularning fikricha: bu jamiyat o‘z taraqqiyotida

ikki bosqichni bosib o‘tishi kerak edi. Birinchi

bosqichni sotsializm, ikkinchi bosqichni esa kommunizm deb ataganlar.

Sotsializm — kommunistik jamiyatning quyi bosqichi, kommunizm esa

yuqori bosqichi edi. U sotsializmning yuksak tarixiy taraqqiyoti natijasida

vujudga kelar edi.

1917-yilning 14-noyabrida Sovet hukumati xususiy zavod va fabrikalarda

ishchi nazoratini o‘rnatish to‘g‘risida qaror chiqardi.

Noyabr oxirida yirik sanoatni milliylashtirish (davlat ixtiyoriga olish)

boshlandi. 14-dekabrda esa xususiy banklarni, temiryo‘l transportini

milliylashtirish, tashqi savdoga davlat monopoliyasini o‘rnatish, ichki va

tashqi qarzlarni bekor qilish haqida dekret qabul qilindi. Shu tariqa 1918-

yil bahoriga kelib yirik xususiy sanoatning talaygina qismi: ko‘mir,

metallurgiya, neft, kimyo, mashinasozlik, to‘qimachilik va qand sanoati,

transport, savdo floti va tashqi savdo ham milliylashtirildi va Sovet davlati

xalq xo‘jaligining yetakchi tarmoqlarini o‘z qo‘liga oldi.

Bu tadbirlar shunday shiddatkorlik va murosasizlik, terror yo‘li bilan

amalga oshirildiki, bolsheviklar rahbari V. I. Lenin bu hodisani «kapitalga

qizil gvardiyachasiga hujum qilish», deb mag‘rurona baholagan edi. Mulkdorlar

jon saqlash uchun chet ellarga qochib ketdilar.

Xalq xo‘jaligi davlat sektorini boshqarish maqsadida 1917-yilning 1-

dekabrida Xalq xo‘jaligi Oliy Kengashi tuzildi. Bu Kengashga juda katta

vakolatlar berildi. Jumladan, u istagan korxonani musodara qila olar, egallab

olar, shuningdek, yopib qo‘yar edi.

1918-yilning bahoridan boshlab «Yer to‘g‘risida»gi dekretni amalga

oshirish boshlandi. Barcha yer davlat mulki deb e’lon qilindi. Pomeshchik

yer egaligi tugatildi. Yerni dehqonlarga taqsimlab berish boshlandi. Yerga

ishlov berishda yollanma mehnatdan foydalanish taqiqlandi.

Yerni taqsimlab berish jarayonida Sovet hokimiyati faqat kambag‘al

dehqonlar manfaatini ko‘zlab ish tutdi. Bu esa o‘rtahol (o‘ziga to‘q) va boy

dehqonlar (quloqlar — yerga ishlov berishda yollanma mehnatdan

foydalanuvchilar)ning keskin noroziligiga sabab bo‘ldi. Bolsheviklar

quloqlarni qishloq burjuaziyasi, deb ham atashardi. Tovar g‘allaning asosiy

qismi quloq xo‘jaliklarida yetishtirilardi.

Sovet hukumati siyosatidan norozi bo‘lgan quloqlar o‘z g‘allalarini davlat

belgilagan narxda davlatga sotishdan bosh tortdilar. Natijada, mamlakatda

oziq-ovqat tanqisligi ro‘y berdi. Barcha markaziy sanoat gubernalarida ochlik

boshlandi. Petrograd va Moskvada ishchilarga 50 grammdan non beriladigan

bo‘ldi.

Bolsheviklar qanday



jamiyat qurmoqchi

bo‘lgan edilar?

23

Shunday sharoitda Sovet hukumati g‘alla yetishtiruvchi asosiy tabaqa —



quloqlar bilan sog‘lom aql nuqtayi nazaridan til topishish o‘rniga zo‘ravonlik

siyosatini qo‘llashga o‘tdi. 1918-yilning mayidan boshlab mamlakatda oziqovqat

diktaturasi o‘rnatildi. Oziq-ovqat komissarligiga (vazirligiga) favqulodda

vakolatlar berildi. Mamlakatda don bilan erkin savdo qilish taqiqlandi. Donga

qat’iy baho belgilandi. Dehqonlar o‘zlariga iste’mol va urug‘ uchun belgilangan

normada g‘alla qoldira olar, qolganini esa davlatga topshirishga majbur

edilar. G‘allani yashirganlar «xalq dushmani» deb e’lon qilinardi va ularni

10 yillik ozodlikdan mahrum etish hamda mol-mulkini musodara qilish

jazosi kutardi.

1918-yilning o‘zidayoq quloqlardan 13 mln pud don va 50 mln gektar

yer tortib olinadi. Davlat, ayni paytda, dehqonlarga bo‘lib berilganidan

ortib qolgan yerda sovet xo‘jaligi (sovxoz), ya’ni sovet davlatining qishloq

xo‘jalik korxonasini tuza boshladi. Sovxozlarda ishlovchilar qishloq xo‘jaligi

ishchilari hisoblanardi. 1918-yilning oxiriga kelganda sovxozlar soni

3 mingdan ortiq bo‘lib, ularning yer maydoni 2 mln desyatinaga yaqin edi.

Sovxozlardan tashqari, dastlabki jamoa xo‘jaligi — yerni birgalashib

ishlovchi shirkatlar ham tuzila boshlandi. Bu shirkatlarga asosan hech narsasi

yo‘q dehqonlar va batraklar birlashgan edilar.

Sovet davlati o‘zining 74 yillik umrining eng gullab-yashnagan davrida

ham aholisini chet eldan g‘alla sotib olib ta’minlashga majbur bo‘lgan edi.

Buning ildizi 1918-yilga borib taqaladi. Chunki xuddi shu yildan boshlab

g‘alla yetishtiruvchi asosiy qatlam — boy dehqonlar yo‘qotila boshlangan

edi. Bu boy dehqonlar, aslida, bugungi rivojlangan davlatlardagi ishbilarmon,

tadbirkor fermerlar kabi edi.

Umumiy ko‘lamdagi fuqarolar urushi 1918-yilning

yozidan boshlandi va 1920-yilning oxirigacha davom

etdi. Ayni shu yillar davomida Antanta davlatlari

bosqinchilik yurishlari ham uyushtirdi. Shuning

uchun 1918-yilning yozidan 1920-yilning oxirigacha bo‘lgan davr Sovet davlati

tarixiga fuqarolar urushi va chet el intervensiyasi davri sifatida kirdi. Xo‘sh,

fuqarolar urushi va chet el intervensiyasining sabablari nima edi?

1918-yilning yanvar oyida Ruminiya Sovet hukumatining og‘ir ahvolidan

foydalanib, Bessarabiyani bosib oldi. Mart-aprel oylarida Buyuk Britaniya,

Fransiya va AQSH Murmansk va Arxangelskka, Yaponiya, AQSH, Buyuk

Britaniya Uzoq Sharqqa qo‘shin tashladi. Turkiya esa Armanistonni va

Ozarbayjonning katta qismini bosib oldi. Buyuk Britaniya qo‘shinlari esa

Turkmanistonning bir qismini egalladi.

Antanta rahbarlari birinchi jahon urushi yillarida Avstriya — Vengriyaning

asir olingan Rossiyadagi chex va slovak millatiga mansub askarlaridan

foydalanishga ham qaror qildilar. Antanta Muvaqqat hukumat bilan

kelishgan holda ulardan alohida chexoslovak korpusi deb atalgan korpus

tuzdi va qurollantirildi. 45 ming kishilik bu korpus Antanta qo‘mondonligiga

bo‘ysunar edi.

Fuqarolar urushi

va chet el

intervensiyasi

24

Biroq sovet hukumati urushdan chiqqach, bu harbiy korpusning urush



harakatlarida qatnashishiga yo‘l qo‘ymadi va bu korpusni mamlakat

hududidan chiqarib yuborishni istadi hamda uning Vladivostok orqali

Fransiyaga jo‘nab ketishiga ruxsat berdi. Korpusning eshelonlari Volgadan

to butun Transsibir temir yo‘l magistrali bo‘ylab cho‘zilib ketgan edi. 1918-

yilning may oyi oxirida korpus Sovet hokimiyatiga qarshi isyon ko‘tardi.

Aslida bu sovet davlatiga qarshi Antanta uyushtirgan ochiq harbiy hujum

edi. Ularga Sovet hokimiyatining barcha ichki dushmanlari qo‘shildi. Isyonchilar

qisqa vaqt ichida Volgabo‘yi, Ural, Sibir va Uzoq Sharqni egalladilar

va u yerlarda Sovet hokimiyatini ag‘darib tashladilar.

Shu tariqa Sovet Rossiyasi tarixida fuqarolar urushi va chet el

intervensiyasi davri boshlandi. Bolsheviklar armiyasi qizil armiya deb,

ularning ichki dushmanlari armiyasi esa oq gvardiyachilar, deb atala

boshlandi.

1918-yilning yozi oxiriga kelganda Sovet hokimiyati ahvoli nihoyatda

og‘irlashdi. Ana shunday sharoitda Sovet hokimiyati o‘zini saqlab qolish

uchun qator qat’iy va favqulodda choralar ko‘rdi. Qizil armiyada mustahkam

tartib o‘rnatdi. 1918-yil oxiriga kelib qizil armiya soni 1 mln kishiga yetkazildi.

Sobiq podsho Rossiyasining 75000 general va zobitini o‘z tomoniga tortishga

erishdi. Ularsiz zamonaviy muntazam armiyani tuzib bo‘lmas edi. Armiyadan

qochganlar uchun eng og‘ir jazo belgilandi. Bundan tashqari, Sovet hukumati

Sovet davlatini «yagona harbiy lager» deb e’lon qildi.

1918-yilning sentabr oyida V. I. Leninga uyushtirilgan suiqasddan so‘ng

mamlakatda qizil terror tartibi joriy etildi. 80 mingdan ortiq kishi

konsentratsion lagerlarga tashlandi.

Ayni paytda Sovet hokimiyati 1919-yildan boshlab mamlakatda «harbiy

kommunizm» siyosatini joriy etdi. Uning mazmunini oziq-ovqat razvyorstkasi

deb atalgan tartib joriy etilganligi tashkil etdi. Oziq-ovqat razvyorstkasi — bu

dehqonlarning o‘zlaridan ortiqcha qishloq xo‘jalik mahsulotlarining

hammasini davlatga majburiy tartibda topshirishidir. Davlatga g‘alla och

qolayotgan shahar aholisini (Sovet hokimiyatining asosiy tayanchi bo‘lgan

ishchilarni) va qizil armiyani non bilan ta’minlash uchun zarur edi.

Bundan tashqari, «harbiy kommunizm» — bu xususiy savdoning batamom

taqiqlanishi, pulning bekor qilinishi, oziq-ovqat mahsulotlarini tenglik

tamoyili asosida taqsimlash, faqat yirik va o‘rta sanoatgina emas, hatto

mayda sanoatni ham milliylashtirish, boshqaruvning o‘ta markazlashtirilishi

ham edi.


Xo‘sh, nega bu siyosat «harbiy kommunizm» siyosati deb atalgan?

Bu iboradagi «harbiy» so‘zi — bu siyosatning fuqarolar urushi va harbiy

intervensiya davrida qo‘llanilganligini anglatadi.

«Kommunizm» so‘zi esa 1919—1921-yillarda Sovet Rossiyasida marksizm-

leninizm ta’limoti tasavvuridagi kommunizmga xos quyidagi

25

xususiyatlar amal qilganligini anglatadi: savdoning tugatilganligi; pulning



bekor qilinganligi, binobarin, mehnat uchun pul to‘lanmasligi; aholiga

iste’mol mollarini taqsimlab berishning amal qilishi; barcha xizmat

turlarining tekinligi.

To‘rtlar ittifoqining yengilishi Antantaga Sovet

Rossiyasi hududiga kiritilgan qo‘shinlarining sonini

ko‘paytirishga imkon berdi. Chunonchi,

1919-yilning fevral oyida Antantaning Rossiya janubiy hududiga tashlangan

qo‘shinining soni 130 ming, Uzoq Sharq va Sibirdagi qo‘shini esa 20

ming kishiga yetkazildi. Ayni paytda, Antanta oq gvardiyachilarni qo‘llabquvvatlay

boshladi.

1918-yilning 18-noyabrida Sibirda hokimiyat oq gvardiyachi admiral

A. V. Kolchak qo‘liga o‘tdi. U o‘zini Rossiyaning Oliy hukmdori deb

e’lon qildi. 1919-yilning yanvarida Shimolda general Ye. K. Miller,

shimoli-g‘arbda general N. N. Yudenich, janubida A. I. Denikin diktaturasi

o‘rnatildi.

Biroq Antanta o‘z niyatiga erisha olmadi. Uning qo‘shinlari mahalliy

aholi, qizil armiya qismlarining qattiq qarshiligiga duch keldi. Bundan

tashqari, ularga bolsheviklarning tinimsiz tashviqotlari ham qattiq ta’sir

ko‘rsatdi. Natijada ular Sovet hokimiyatiga qarshi kurashdan bosh torta

boshladilar. Ish hatto ularning o‘z hukumatlari intervensiya siyosatiga qarshi

isyon ko‘tarishlarigacha borib yetdi. Isyonning eng yirigi Odessa va Sevastopol

shaharlari portlarida turgan fransuz harbiy kemalarida yuz berdi. Jangchilarning

to‘la bolsheviklashuvidan xavfsirab qolgan Antanta Oliy kengashi

1919-yilning aprelidan boshlab o‘z qo‘shinlarini Sovet Rossiyasi hududidan

olib chiqib ketdi.

Endi ularning asosiy umidi oq gvardiyachilar edi. Antanta davlatlari

ularga har tomonlama yordam ko‘rsatdilar. 1919-yilning mart oyida

A. V. Kolchak qo‘mondonligidagi yaxshi qurollangan 300 ming kishilik armiya

hujumga o‘tdi. S. S. Kamenev va M. V. Frunze qo‘mondonligidagi sovet

armiyasi 1920-yil boshida A.V. Kolchak armiyasini tor-mor etdi. Uning

o‘zi asir olindi va otib tashlandi.

1919-yilning yozida Janubiy frontda hal qiluvchi janglar boshlandi.

3-iyul kuni general A. I. Denikin armiyasi hujum boshladi. Biroq u ham

maqsadiga erisha olmadi. A. I. Yegorov qo‘mondonligidagi Janubiy front

qo‘shinlari oktabr oyida A. I. Denikin armiyasining asosiy qismini tor-mor

etdi. Uning qolgan qismiga qo‘mondonlik qilish 1920-yilning aprel oyida

general P. N. Vrangel qo‘liga o‘tdi va ular Qrimda mustahkamlanib oldilar.

1920-yilning iyun oyida P.N. Vrangel armiyasi hujumga o‘tdi. Biroq

M. V. Frunze qo‘mondonligidagi Janubiy front qo‘shinlari uning hujumini

to‘xtatdi. 28-oktabrda esa qarshi hujumga o‘tib, Qrimni to‘la egalladi. Oq

gvardiyachilarning qolgan-qutganlari va ularga tarafdor fuqaro qochoqlar

kemalarda chet ellarga jo‘nab ketdilar.

Frontlardagi

o‘zgarishlar

26

Shunday qilib, sovet Rossiyasining Yevropa qismida oq gvardiyachilar



to‘la tor-mor etildi.

Fransiyaning mablag‘iga qurollantirilgan Polsha

armiyasi 1920-yilning 25-aprelida Sovet Ukrainasiga

hujum qildi va 6-mayda Kiyev shahrini

bosib oldi. Polsha hukmron doiralarining maqsadi

Boltiq dengizidan Qora dengizgacha cho‘ziladigan

Buyuk Polsha davlatini vujudga keltirish edi. Biroq bu maqsad

amalga oshgani yo‘q. 1920-yil 14-may kuni M. N. Tuxachevskiy qo‘mondonligidagi

G‘arbiy front va A. I. Yegorov qo‘mondonligidagi Janubi-G‘arbiy

front qo‘shinlari qarshi hujumga o‘tdilar. Iyul oyida Polsha armiyasi

mamlakat hududidan surib chiqarildi. Shunday bo‘lsa-da, Sovet davlati

rahbariyati urush harakatlarini to‘xtatmadi.

Hukumat Qizil Armiya oldiga hujumni davom ettirish, Polsha poytaxtini

egallash va Polshada sovet hokimiyatini e’lon qilish uchun barcha zarur

harbiy-siyosiy sharoit yaratish vazifasini qo‘ydi. Hujum davom etayotgan

bir sharoitda hatto F. E. Dzerjinskiy (Butunrossiya favqulodda komissiyasi

raisi) boshchiligida bo‘lajak Sovet Polshasi hukumati tuzildi. Biroq barcha

zarur ta’minotdan ajralib qolgan sovet davlatining G‘arbiy front qo‘shinlari

Varshava shahri ostonalarida mag‘lubiyatga uchradi va, shu tariqa, Polshani

sovetlashtirish siyosati barbod bo‘ldi. 1920-yilning oktabr oyida Polsha—

Rossiya yarash bitimi, 1921-yilning mart oyida esa tinchlik shartnomasi

imzolandi. Unga ko‘ra, Ukraina va Belorussiyaning g‘arbiy qismlari Polshaga

o‘tdi.

Polshani «sovetlashtirish» siyosati barbod bo‘lgan bo‘lsa-da, Sovet



hukumati bu siyosatni boshqa chekka o‘lkalardagi xalqlarning milliy-ozodlik

harakatini qonga botirish orqali amalga oshirdi. Chunonchi, 1920-yilning

aprel oyida Ozarbayjonda, noyabr oyida esa Armanistonda, 1920-yilning

fevral-mart oylarida Gruziyada shunday qilindi.

O‘rta Osiyoni sovetlashtirish maqsadida Turkiston ASSR tuzildi. Buxoro

amirligi va Xiva xonligi o‘rnida 1920-yilning fevralida Xorazm, oktabr oyida

esa Buxoro Xalq Respublikalari tuzilganligi e’lon qilindi.

A. B. Kolchak armiyasi tor-mor etilgach, Qizil Armiya 1920-yilning

bahorida Uzoq Sharq tomon yurish boshladi. Uzoq Sharqni bu davrda

Yaponiya egallab olgan edi. 1922-yilda Qizil Armiya Vladivostok shahrini

egalladi va Uzoq Sharq oq gvardiyachilar hamda interventlardan to‘la



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   42


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa