Jahon tarixi



Download 2.81 Mb.
bet18/42
Sana11.01.2017
Hajmi2.81 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   42

urushga kirishi nihoyatda zarur edi. 26-iyul kuni AQSH, Sovet davlati va

Xitoy Yaponiyadan so‘zsiz taslim bo‘lishni talab etdilar. Biroq Yaponiya

bu talabni rad etdi. 8-avgust kuni Sovet hukumati Yaponiyaga urush e’lon

qildi. 9-avgustda esa Shimoliy-Sharqiy Xitoy, Shimoliy Koreya, Janubiy

Saxalin va Kurill orollarida joylashgan Yaponiya armiyasiga qarshi hujumga

o‘tdi. Shu orada Xirosima va Nagasaki shaharlariga AQSH aviatsiyasi atom

bombasini tashladi. Bu ikki atom bombasidan 100 mingdan ortiq kishi

halok bo‘ldi. 400 mingdan ortiq kishi esa radiaktiv nurlandi.

Atom bombasining ishlatilishi va Sovet davlatining urushga kirishi Yaponiyani

mag‘lubiyatga uchraganligini tan olishga majbur etdi va 2-sentabr

kuni Yaponiya taslim bo‘lganligi haqidagi hujjat imzolandi.

Shunday qilib, Yaponiya mustamlakachilik imperiyasi quladi va

Yaponiyaning taslim bo‘lishi bilan Ikkinchi jahon urushi ham tugadi.

Dunyoning asosiy davlatlarini o‘z domiga tortgan

Ikkinchi jahon urushida 40 davlatning hududida

harbiy harakatlar olib borildi. Urushda

behisob qurbonlar berildi va juda katta vayrongarchilik yuz berdi. Urushda

fashistik Germaniya, Italiya va militaristik Yaponiya tor-mor etildi. Ular

vaqtinchalik buyuk davlatlar qatoridan tushib qoldi. Ayni paytda fashizm

halokatga uchradi, fashistlar partiyasi va tashkilotlari faoliyati taqiqlandi.

Uzoq va og‘ir kurashda demokratik va antifashistik kuchlar g‘alaba qozondi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti tuzildi va uning Ustavi 1945-yilning 24-

oktabridan kuchga kirdi. Mustamlakachi imperiyalarning yemirilishi

boshlandi. O‘nlab yangi mustaqil davlatlar vujudga keldi. Buyuk Britaniya

va Fransiya sezilarli darajada zaiflashdi. AQSH esa dunyoning ikki o‘ta

Ikkinchi jahon

urushining tugashi

Ikkinchi jahon

urushining yakunlari

140


O‘zbekistonning

fashizm ustidan

qozonilgan g‘alabaga

qo‘shgan hissasi

qudratli davlatidan biri bo‘lib qoldi. Sovet davlati ham urush natijasida

mislsiz talafotlar ko‘rgan bo‘lsa-da, AQSH kabi dunyoning o‘ta qudratli

davlatiga aylandi. Hozirgi bosqichda Sovet davlati merosxo‘ri Rossiya bilan

AQSH dunyoni muvozanatda saqlab turibdi. Bugungi kunda Yer yuzida

mustahkam tinchlikning o‘rnatilishi, yangi qirg‘inbarot urushlarning ro‘y

bermasligi uchun barcha davlatlar (birinchi navbatda, buyuk davlatlar) hamda

jahon jamoatchiligi mas’uldir.

O‘zbekiston 1991-yilda mustaqillik e’lon qilinguncha

Sovet davlati tarkibida edi. Binobarin, Ikkinchi

jahon urushi yillarida ham O‘zbekiston ulkan

mustamlakachi imperiya — Sovet davlati tarkibida

urushda qatnashdi.

Sovet davlati tarkibiga majburan birlashtirilgan xalqlar yagona nom bilan

sovet xalqi deb atalardi. O‘zbek xalqi fashizmdan Sovet davlatinigina emas,

ayni paytda O‘zbekistonni ham himoya qildi.

O‘z yurtiga bo‘lgan chinakam yuksak muhabbat va fashizmga nafrat

tuyg‘usi sotsialistik tuzum deb atalgan mustabid tuzum o‘zbek xalqiga

yetkazgan g‘am-alamni orqaga surib qo‘ydi. O‘zbekiston xalqlari ham

fashizmga qarshi kurashning adolatli ekanligini anglab yetgan edilar.

Ikkinchi jahon urushida o‘zbekistonliklarning ishtiroki xususida

I. A. Karimov bunday deb yozgan edi: «Ikkinchi jahon urushiga qanday

BMT Deklaratsiyasiga qo‘l qo‘yish. Vashington. 1-yanvar 1945-y.

141

qaralmasin, bu urush qaysi g‘oya ostida va kimning izmi bilan olib borilgan



bo‘lmasin, o‘z Vatani, el-yurtining yorug‘ kelajagi, beg‘ubor osmoni uchun

jang maydonlarida halok bo‘lganlarni, o‘z umrlarini bevaqt xazon qilgan

insonlarni doimo yodda saqlaymiz. Bu achchiq, lekin oddiy haqiqatni

unutishga hech kimning haqqi yo‘q va bunga yo‘l ham bermaymiz» («Vatan

sajdagoh kabi muqaddasdir». T., 1996, 81-bet).

O‘zbek xalqi fashizmga qarshi koalitsiyadagi boshqa xalqlar bilan

yelkama-yelka bir safda turib kurashdi va uning ustidan qozonilgan buyuk

g‘alabaga baholi qudrat hissa qo‘shdi. Urushning dastlabki kunlaridayoq

14 ming kishidan o‘z ixtiyori bilan armiya safiga jo‘natishni iltimos qilib

ariza tushdi. Frontga umumxalq yordamini ko‘rsatish O‘zbekiston aholisi

vatanparvarligining yorqin namunasi bo‘ldi.

Chunonchi, o‘zbekistonliklar urush yillarida mamlakat mudofaa

jamg‘armasi uchun jami 649,9 mln so‘m pul, 22 kg oltin va kumush to‘pladilar.

O‘zbekistonliklar tank kolonnasi qurilishiga pul yig‘ishyapti. 1942-y.

142

O‘zbekistonlik



jangchilarning urush

maydonidagi

jasoratlari

O‘zbekiston kolxozchilari 1942-yilda tank kolonnasi qurishga o‘z shaxsiy

jamg‘armalaridan 260 mln so‘m topshirdilar. Urushning dastlabki yarim yili

ichida 420 mingdan ortiq turli issiq buyumlar yuborildi.

1941-yilning dekabriga keliboq, O‘zbekistonda jami 293 korxona mudofaa

uchun mahsulot ishlab chiqara boshladi. Urush yillarida O‘zbekistonga

sovetlarning dushman bosib olgan yoki bosib olishi mumkin bo‘lgan

hududlaridan 104 fabrika va zavod ko‘chirib keltirildi. Bu fabrika va

zavodlarni ishga tushirishda O‘zbekiston aholisi mislsiz fidokorona mehnat

qilgan. Korxonalar uzog‘i bilan bir oyda ishga tushirilganligi buning yorqin

isbotidir.

Bu bunyodkorlik ishida aholining barcha tabaqasi, shu jumladan, ayollar

va bolalar ham faol ishtirok etdi. Chunonchi, 1942-yilga kelib sanoat sohasida

mehnat qilayotganlarning 63,5 foizi ayollardan iborat edi (bu ko‘rsatkich

1940-yilda 34 foizni tashkil etgan).

O‘zbekiston xalqi urush yillarida frontga jami 2100 ta samolyot, 17342 ta

aviamotor, 2 mln 318 ming dona aviabomba, 17100 bronopoyezd va boshqa

harbiy texnika hamda anjomlar yetkazib berdi. O‘zbekistonning o‘zida urush

yillarida 280 ta yangi korxona qurildi.

Dushmanni tor-mor etish uchun olib borilgan umumxalq kurashida

dehqonlar ham fidokorona mehnat qildilar. Urush yillarida davlatga

jami 4 mln 148 ming tonna paxta, 82 mln pud g‘alla, 54067 tonna pilla,

159 ming tonna go‘sht va boshqa qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetkazib

berildi.


Urush yillarida o‘zbek xalqi yuksak insonparvarlik xislatini namoyon

etdi. O‘zbekistonga jami 1 mln dan ortiq kishi, shu jumladan 200 ming bola

keltirildi. Xalqimiz ularni mehmondo‘stlik, bolajonlik bilan qabul qildi,

ularga o‘z uyidan turarjoy berdi, topgan nonini ular bilan baham ko‘rdi,

ularga kiyim-kechak berdi.

O‘zbekiston oilalari ota-onasiz qolgan bolalarni o‘z bag‘riga oldi. Bu

o‘rinda toshkentlik temirchi Sh. Shomahmudov va uning turmush o‘rtog‘i

B. Akramovalarning nomlari tariximizga zarhal harflar bilan bitilgan. Ular

turli millatga mansub 14 nafar bolani o‘z tarbiyasiga oldilar.

Ikkinchi jahon urushi frontlariga O‘zbekistondan

1 mln 433200 kishi safarbar etildi. 1941-yilda

respublika aholisi 6,5 mln kishini tashkil etgani

hisobga olinsa, bu katta raqamni tashkil etadi.

Binobarin, O‘zbekiston aholisining 22 foizi jang

maydonlarida qatnashdi. Bu jami mehnatga yaroqli aholining 40—42 foizi

degani edi. Urushda ishtirok etganlardan 268005 kishi halok bo‘ldi, 132670

kishi bedarak yo‘qoldi, 60452 kishi esa mayib-majruh bo‘lib qoldi. Frontda

ko‘rsatgan jasoratlari uchun o‘zbekistonliklardan jami 120 ming jangchi

hukumat ordeni va medallari bilan mukofotlandi. Ulardan 280 kishi

Qahramon unvoniga sazovor bo‘ldi. 32 kishi «Shuhrat» ordenining har

143

uchala darajasi bilan taqdirlandi. S. Rahimov



general darajasiga erishdi. Ularning

jasorati bugungi avlod uchun namuna yulduzidir.

Hamyurtlarimizdan bir necha minggi

Italiya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yugoslaviya,

Polsha, Chexoslovakiya, Vengriya

kabi davlatlarning orden va medallari bilan

mukofotlandilar. Ba’zilarining xoki begona

va olis yurtlarda qolib ketdi. Ozodlik va erk

uchun, Vatan uchun jon fido qilganlarni

doimo yodda saqlash uchun 9-may «Xotira

va qadrlash kuni» deb e’lon qilindi. Zero

xalq uchun qilingan ish, ko‘rsatilgan jasorat

mangulikka daxldordir. U hech qachon

unutilmaydi.

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

1. Ikkinchi jahon urushining insoniyat boshiga solgan dahshatlari haqida

nimalarni bilib oldingiz?

2. Ikkinchi jahon urushi qay tariqa boshlandi?

3. Nega G‘arbiy frontdagi urush tarixga «G‘alati urush» nomi bilan kirdi?

4. Fransiya qay tariqa taslim bo‘ldi?

5. Sovet davlati hududi qay tariqa kengayganligi haqida so‘zlab bering.

6. Germaniya nima uchun Buyuk Britaniyani mag‘lubiyatga uchrata olmadi?

7. Fashistlar o‘rnatgan «yangi tartib»ning insoniyatga qarshi vahshiyona

jinoyat ekanligini asoslab bering.

8. Qarshilik ko‘rsatish harakati qanday harakat edi?

9. Germaniyaning Sovet davlatiga qarshi urush boshlashi tarixi haqida

nimalarni bilib oldingiz?

10.Fashistlarga qarshi davlatlar koalitsiyasi qay tariqa vujudga keldi?

11.Ikkinchi jahon urushining buyuk janglari haqida so‘zlab bering.

12.Yevropada ikkinchi front qachon va qay maqsadda ochildi?

13.Tehron va Qrim konferensiyalari haqida nimalarni bilib oldingiz?

Potsdam konferensiyasi qarorlarini ayting.

14.Germaniya va Yaponiyaning taslim bo‘lishi tafsilotini taqqoslang.

15.O‘zbekistonning fashizm ustidan qozonilgan g‘alabaga qo‘shgan hissasi

haqida nimalarni bilib oldingiz?

16.Ikkinchi jahon urushining asosiy yakunlari nimalardan iborat bo‘ldi?

JADVALNI TO‘LDIRING. ENG YIRIK JANGLARNI TASVIRLANG

Yirik janglar Tavsifi

Eng yirik, mashhur lashkarboshilardan biri haqida erkin insho yozing.

General Sobir Rahimov.

?

144


BU HAQDA BAHS YURITING

Men ko‘p urushlarda qatnashdim, shuning uchun bu masalada g‘arazim

qattiq, hatto juda ham qattiq. Bu kitobning («Alvido, qurol») muallifi ongli suratda

shu fikrga keldiki: urushlarda jang qilayotgan odamlar dunyodagi eng ajoyib

odamlardir, frontning qizg‘in qismlariga kirib borganing sari bunday ajoyib

kishilarga ko‘proq duch kelaboshlaysan. Lekin urushni boshlaganlar, uning

oloviga yana olov tashlab turganlar iqtisodiy raqobatdan, foyda undirishdan

boshqa narsani o‘ylamaydigan to‘ng‘izlardir. Men urushda boylik orttirganlar,

urush olovini yoqqanlar urushning birinchi kunlaridayoq mamlakat grajdanlarining

muxtor vakillari tomonidan otib tashlanmog‘i zarur, deb hisoblayman.

Ernest Xeminguey

(«Alvido, qurol» kitobiga yozgan so‘zboshidan)

Oliy Bosh qo‘mondon Qarorgohining 1941-yil 16-avgustdagi buyrug‘idan

...Buyuraman

1. Jang paytida unvon belgilarini yulib tashlovchi va front ichkarisiga qochuvchi

yoki dushmanga asir tushuvchi komandirlar va siyosiy xodimlar dezertir deb

hisoblansin, ularning oilalari qasamni buzgan va Vatanga xiyonat qilganlarning

oilalari sifatida qamoqqa olinsin.

Barcha yuqori komandirlar va komissarlarga boshliqlar tarkibidan bo‘lgan

bunday dezertirlarni joyida otib tashlash majburiyati yuklansin.

Davlat Mudofaa qo‘mitasi raisi I. Stalin.

145


IKKINCHI BO‘LIM.

JAHON MAMLAKATLARI XX ASRNING IKKINCHI

YARMI VA XXI ASRNING BOSHLARIDA

1-bob. XALQARO MUNOSABATLAR.

G‘ARB DAVLATLARI TARAQQIYOTINING

O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

16-§. Ikkinchi jahon urushidan so‘ng dunyo siyosati

va hayotidagi o‘zgarishlar

Ikkinchi jahon urushidan so‘ng dunyo siyosatida jiddiy o‘zgarishlar bo‘ldi.

BMTning roli ancha kuchaydi. Ilgari kelishilgan ba’zi qarorlar amalga oshdi,

ba’zilari esa amalga oshmasdan qoldi. Fashist jinoyatchilar boshliqlari

jazolandi.

1945-yil 20-noyabrdan 1946-yil 1-sentabrgacha Xalqaro tribunal fashist

jinoyatchilarni sud qildi. 12 kishi o‘lim jazosiga hukm qilindi. 7 kishi uzoq

muddatli va umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi. Bu urush aybdorlarining

tarixda birinchi marta xalqaro miqyosda jazolanishi edi.

Urushdan so‘ng qurollanish poygasi avj oldirildi.

1945-yilda AQSH atom bombasini Yaponiyada

sinab ko‘rdi va bu mudhish qurol vositasida dunyoga

hukmronlik qilishni o‘ylay boshladi.

Qo‘shma Shtatlarda atom bombasi yaratilgandan keyin, SSSR ham AQSH

dan orqada qolmaslik uchun barcha choralarni ko‘rdi. Nihoyat, 1949-yilda

atom bombasini yaratdi va uni sinovdan o‘tkazdi.

AQSH 1952-yilda yanada dahshatliroq ommaviy qurg‘in quroli —

vodorod bombani yaratdi. Uning qudrati 10 mln tonna trotilga teng edi.

SSSR esa bir yildan keyinroq bunday qurolga ega bo‘ldi. Bu orada AQSH

yadro qurollarini nishonga yetkaza oladigan samolyotlar yaratdi. SSSR esa

qit’alararo raketa yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Atom suv osti kemalari yaratildi.

Shu tariqa kishilik jamiyatini bir necha marta yo‘q qilib yuborishga qodir

ommaviy qirg‘in qurollari zaxirasi vujudga keltirildi.

Lekin oradan ko‘p o‘tmay «sovuq urush» boshlandi. Uning tashabbuskori

U. Cherchill edi. U «sharqiy kommunizm» bilan kurash vazifasini

qo‘ydi. 1947-yil 14-martda qabul qilingan Gretsiya va Turkiyaga

yordam berishni mo‘ljallagan «Trumen doktrinasi» buning amaldagi isboti

bo‘ldi. 1947-yil 5-iyunda qabul qilingan va Yevropaning 16 davlatiga

iqtisodiy yordam berishni mo‘ljallagan «Marshall rejasi» uni yanada

mustahkamladi.

Qurollanish poygasi

va «sovuq urush»

10 — Jahon tarixi

146

Ikki eng buyuk davlat o‘rtasida munosabatlarning



tobora keskinlashib borishi oqibatida ikki harbiysiyosiy

ittifoq vujudga keldi.

Ularning birinchisi AQSH va uning ittifoqchilarini

birlashtirgan Shimoliy Atlantika shartnomasi — NATO deb ataldi.

Bu ittifoq 1949-yilning 4-aprelida Vashington shahrida 12 davlat ishtirokida

tuzildi (AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Kanada, Belgiya, Daniya,

Islandiya, Italiya, Lyuksemburg, Gollandiya, Norvegiya, Portugaliya). AQSH

generali D. Eyzenxauer uning qo‘mondoni etib tayinlangan.

1949-yilning 1-oktabrida kommunistik Xitoy Xalq Respublikasining

tashkil topishi, 1950-yilda esa SSSR bilan Xitoy o‘rtasida «Do‘stlik, ittifoqlik

va o‘zaro yordam to‘g‘risida» shartnoma imzolanishi AQSHni qattiq tashvishga

solib qo‘ydi. XXRning tashkil topishi bilan «jahon sotsializm tizimi»

shakllanishi nihoyasiga yetdi. 1955-yilda GFR NATOga a’zo etib qabul

qilindi. Hozirgi davrda NATO ga Bolgariya, Vengriya, Gretsiya, Ispaniya, Latviya,

Litva, Polsha, Ruminiya, Slovakiya, Sloveniya, Turkiya, Chexiya, Estoniya

kabi davlatlar a’zodirlar. Sharqiy Yevropa davlatlari (SSSR, Polsha, Vengriya,

Ruminiya, Bolgariya, Chexoslovakiya, GDR) 1955-yilning 14-mayida o‘zlarining

harbiy-siyosiy ittifoqi — Varshava shartnomasi tashkilotini tuzdilar.

Shunday qilib, dunyo, shu jumladan, Yevropa ikkiga bo‘lindi.

Ikkinchi jahon urushidan so‘ng Koreyaning shimolini

SSSR, janubini esa AQSH armiyasi ishg‘ol

etdi. Germaniya bo‘linganidak, bu yerda ham bir davlat ikkiga bo‘lindi va

ikki hukumat tuzildi. 1949-yilda SSSR va AQSH Koreyadan o‘z armiyalarini

olib chiqib ketdilar. 1950-yilning 25-iyunida Shimoliy Koreya armiyasi

chegarani buzib o‘tdi va Janubiy Koreyaga hujum qildi. AQSH ushbu masalaning

BMT da muhokama etilishiga erishdi. BMT Shimoliy Koreyani

agressor deb tan oldi va unga qarshi urush harakatlari boshlashga ruxsat etdi.

Xalqaro kuchlar 15-sentabrda Koreya yarimoroliga tashlandi va ular

Shimoliy Koreya armiyasi harakatini to‘xtatdi hamda Janubiy Koreya

hududidan surib chiqardi. Oktabr oyi oxiriga kelib esa AQSH harbiy kuchlari

Shimoliy Koreya poytaxti Pxenyan shahrini egalladi. Shundan so‘ng Xitoy

Xalq Respublikasi o‘z harbiy kuchlarini Shimoliy Koreyaga yordamga yubordi.

SSSR ning ham Koreya urushiga aralashishi mumkinligi aniq-ravshan bo‘lib

qoldi. Shundan so‘nggina AQSH Shimoliy Koreyaga qarshi urush harakatlarini

to‘xtatishga majbur bo‘ldi. 1953-yilda yarash bitimi imzolandi. Unga ko‘ra,

har ikki koreys davlati chegarasi urushgacha bo‘lgan holatida (38-parallel

kenglikda) tiklandi. Shu tariqa Koreya yarimorolida urush to‘xtadi. Biroq

mamlakat ikkiga bo‘linganicha qoldi. Shimoliy Koreya SSSR bilan, Janubiy

Koreya esa AQSH bilan yaqin munosabat o‘rnatdi.

Ikkinchi jahon urushidan so‘ng buyuk davlatlar

Falastinda yahudiylarning o‘z davlatiga ega

bo‘lishga intilishlarini qo‘llab-quvvatlay boshladi.

Koreya urushi

Yaqin Sharq mojarosi

Dunyoning va

Yevropaning ikkiga

bo‘linishi

147


Ayni paytda BMT ham 1947-yil 29-noyabrda Falastinda ikkita davlat

tashkil etilishi (Isroil va Falastin) haqida qaror qabul qildi. Dunyoning turli

burchaklaridan ming-minglab yahudiylarning Falastinga ko‘chib kelishi arab

va yahudiylar o‘rtasida nizoni kuchaytirdi. 1948-yil 14-mayda Isroil davlati

(yahudiylar davlati) tashkil etildi-yu, lekin Falastin davlati tashkil etilmay

qoldi. Bu esa birinchi arab — isroil urushini keltirib chiqardi. Falastin

hududi Isroil tomonidan bosib olindi. 1949-yilda BMT urush harakatlarining

to‘xtatilishiga erishdi. Biroq Falastin — Isroil janjali davom etdi.

1947-yilda Buyuk Britaniya Hindistonga mustaqillik

berishga qaror qildi. Biroq inglizlar Hindistondan

chiqib ketish oldidan uni diniy belgiga

ko‘ra ikkiga — Hindiston va Pokistonga — bo‘lib yubordilar. Shu tariqa

keyinchalik qator qurolli to‘qnashuvlarga olib kelgan Hindiston — Pokiston

mojarosiga zamin yaratildi. Bu mojaroda SSSR Hindiston tarafini ola

boshladi.

Tez orada Hindixitoyda ham qarama-qarshilik o‘chog‘i vujudga keldi.

Bunga SSSR va XXR ning yer yuzi mintaqa xalqlari milliy-ozodlik urushini

qo‘llab-quvvatlashi hamda ularni o‘z ta’sir doiralarida saqlab turishga

intilishlari sabab bo‘ldi. Chunonchi, 1945-yil 2-sentabr kuni Vetnam Demokratik

Respublikasi tuzilganligi e’lon qilindi. Hokimiyat tepasiga

kommunistlar kelishdi. Bu hol Fransiyani tashvishga solib qo‘ydi. U o‘z

mustamlakachilik tartiblarini tiklash maqsadida Vetnamga qarshi urush

harakatlarini boshladi. Laos va Kambojada mustamlaka tartibini tikladi.

Hindixitoy xalqlari fransuz mustamlakachilariga qarshi ozodlik urushi

boshladilar. Bu urush 1954-yilda g‘alaba bilan yakunlandi.

1954-yilning aprel-iyul oylarida Jenevada Hindixitoyda tinchlik o‘rnatishga

bag‘ishlangan konferensiya bo‘lib o‘tdi. Fransiya Hindixitoy

davlatlarining mustaqilligini tan oldi va o‘z qo‘shinlarini bu hududdan

olib chiqib ketish majburiyatini oldi. Ayni paytda Vetnam 2 davlatga

(Shimolda Vetnam Demokratik Respublikasi, janubda — Vetnam Respublikasi)

bo‘lindi. Bu davrda AQSH yer sharining turli nuqtalarida o‘z

ta’sir doirasini kuchaytirish uchun jon-jahdi bilan harakat qilardi. Shu

maqsadda u 1951-yilda ANZYUS (Avstraliya, Yangi Zelandiya va AQSH

ishtirokida), 1954-yilda SEATO (AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya,

Avstraliya, Yangi Zelandiya, Pokiston, Tailand, Filippin ishtirokida), 1955-

yilda SENTO (Eron, Turkiya, Pokiston va Iroq ishtirokida) harbiy-siyosiy

bloklarini tuzdi. AQSH kommunistlar hukmronligidagi yagona Vetnam

davlati vujudga kelishiga aslo toqat qila olmas edi. 1964-yilning

avgust oyida VDRning harbiy-dengiz kuchlari Tonkin qo‘ltig‘iga kirgan

AQSH harbiy kemalariga hujum qildi. AQSH bu voqeani o‘ziga qilingan

agressiya, deb baholadi. AQSH samolyotlari VDR hududini bombardimon

qilishni boshladi. 1965-yildan boshlab esa AQSH qurolli kuchlari

Hindiston va

Hindixitoydagi ahvol

148

VDRga qarshi urush harakatlarini boshlab yubordi. Biroq AQSH armiyasi



Vetnam xalqining qattiq qarshiligiga duch keldi. Urush harakatlari 8 yil

davom etdi. AQSH Vetnam xalqining irodasini buka olmadi. Nihoyat,

1973-yilning yanvar oyida Parijda Vetnamda urushni to‘xtatish va tinchlikni

tiklash to‘g‘risidagi bitimlar imzolandi. AQSH Vetnamdan o‘z qo‘shinlarini

olib chiqib ketishga majbur bo‘ldi. U qo‘llab-quvvatlayotgan Janubiy Vetnam

hukumati 1975-yilda quladi. 1976-yilning 2-iyulida Vetnam yagona davlatga

birlashdi. Bu hodisa AQSHning Hindixitoydagi jiddiy mag‘lubiyati edi.

50-yillarda Yaqin Sharq G‘arbning buyuk davlatlari

va SSSR o‘rtasidagi keskin qarama-qarshilik

maydoniga aylandi. SSSR arab davlatlarini, AQSH esa Isroilni qo‘llabquvvatlashni

yangi kuch bilan davom ettirdi. 1952-yilda amalga oshirilgan

inqilob natijasida Misrda Buyuk Britaniya tayanchi bo‘lgan monarxiya ag‘darildi.

1956-yilda esa Misr Suvaysh kanalini milliylashtirdi. Bunga chiday olmagan

Buyuk Britaniya Misrga qarshi agressiya uyushtirdi. Unda Fransiya va Isroil

ham qatnashdi. BMT va SSSRning qat’iy pozitsiyasi tufayli agressiya to‘xtatib

qolindi. Shu tariqa 3 davlat agressiyasi muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Natijada

Buyuk Britaniya va Fransiyaning pozitsiyalariga katta putur yetdi. Ayni paytda

Yaqin Sharqda SSSR ning obro‘si ko‘tarildi. 1958-yilda Iroqda monarxiya

ag‘darildi. Shunday sharoitda Eyzenxauer doktrinasi ilgari surildi. Unga ko‘ra,

Yaqin Sharqda endi AQSH, Buyuk Britaniya va Fransiya o‘rnini to‘ldirish

kerak edi. Bu hodisa SSSR ning G‘arb davlatlari bilan munosabatlarini yanada

keskinlashtirib yubordi. «Sovuq urush» vasvasasi kuchaydi.

50-yillarning ikkinchi yarmida SSSR turli tuzumdagi

davlatlarning tinch-totuv yashashi mumkinligi

g‘oyasini ilgari surdi. Bu g‘oyaning puch

emasligini isbotlash maqsadida o‘z armiyasining

sonini 2 mln kishiga qisqartirdi va SSSR — AQSH rahbarlarining oliy

darajadagi uchrashuvini o‘tkazish tashabbusi bilan chiqdi. Va, nihoyat,

1960-yilning may oyida SSSR rahbari N. S. Xrushyov va AQSH prezidenti

D. Eyzenxauerning uchrashuvi o‘tkazilishiga kelishildi. Biroq bu uchrashuv

amalga oshmay qoldi. Bunga AQSH 1-may kuni SSSR hududiga

josus samolyoti uchirishi sabab bo‘ldi. Josus samolyot Sverdlovsk osmonida

urib tushirildi. Uchuvchi G. Pauers tiriklayin asir olindi. AQSH ig‘vogarligi

fosh bo‘ldi.

1961-yilda SSSR va AQSH munosabatlarini nihoyatda keskinlashtirib

yuborgan voqea sodir bo‘ldi. Bu Berlin devorining qurilishi voqeasi edi.

Devor Sharqiy Berlinni G‘arbiy Berlindan ajratib tashladi. Tez orada dunyoni

yadro urushi halokati yoqasiga olib kelib qo‘ygan voqea ham sodir bo‘ldi.

Bu voqea tarixga «Karib inqirozi» nomi bilan kirgan. Bu inqiroz qay tariqa

yuz berdi? 1959-yilning yanvar oyida Kubada amerikaparast hukumat

ag‘darildi. Hokimiyat tepasiga F. Kastro boshchiligida vatanparvar kuchlar

Yaqin Sharq inqirozi

SSSR — AQSH

munosabatlarining

yanada keskinlashuvi

149


kelishdi. F. Kastro Kubada sotsializm qurilishini e’lon qildi. Tabiiyki, AQSH

shundaygina biqinida Kubaga o‘xshash sotsialistik davlatning vujudga kelishiga

toqat qila olmas edi. SSSR rahbariyati esa Kuba inqilobini sotsializmning

butun dunyo bo‘ylab tarqalishi, deb baholadi. Shuning uchun ham Kubani

qo‘llab-quvvatladi.

1961-yilning aprel oyida AQSH Kubaga qarshi emigrantlar isyonini



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   42


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa