Jahon tarixi



Download 2.81 Mb.
bet12/42
Sana11.01.2017
Hajmi2.81 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   42

ayni paytda mamlakatda fashizm harakatini vujudga keltirdi. Fashizm siyosiy

hayotga tobora jiddiy xavf sola boshladi.

Mamlakatning taraqqiyparvar kuchlari 1935-yilda fashizmga qarshi yagona

xalq frontini tuzishga muvaffaq bo‘ldilar. Bu front — «Xalq fronti

umumbraziliya tashkiloti milliy ozodlik Alyansi» deb ataldi. Alyans tub

ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar o‘tkazish dasturini ilgari surdi. Alyansning obro‘-

e’tibori tobora o‘sib bordi. Bundan cho‘chigan hukumat 1935-yilning 11-

iyulida uning faoliyatini taqiqladi.

Mamlakatda terror va repressiya kuchaydi. Bunga javoban 1935-yilning

noyabr oyida harbiylarning bir qismi qo‘zg‘olon ko‘tardi. Biroq Vargasga

sodiq harbiy qismlar bu qo‘zg‘olonni bostirdi. Endi mamlakatda reaksiya

avj oldi.

1937-yilning 10-noyabrida J. Vargas Kongressni tarqatib yubordi. 1934-

yilgi Konstitutsiyani bekor qildi va mamlakatda uning shaxsiy diktaturasi

o‘rnatildi. Shu kuni J. Vargas butun hokimiyatning Prezident qo‘lida

to‘planishini qonunlashtirgan yangi Konstitutsiyaga ham imzo chekdi. 1937-

yilning 2-dekabrida barcha siyosiy partiyalar faoliyati taqiqlandi.

Shunday bo‘lsa-da, J. Vargas hukumati mamlakatda xalq harakatining

yangidan vujudga kelishining oldini olish maqsadida qator yon berishlarga

ham bordi. Jumladan, eng kam ish haqi haqida, ish kunini tartibga solish

haqida dekretlar chiqardi. Ayni paytda davlatning iqtisodiyotga ta’sirini

kuchaytirishga qaratilgan qonunlar ham qabul qilindi. Vargas hokimiyati

1945-yilgacha hukm surdi.

Birinchi jahon urushi natijasida Yevropa eksporti

kamayganligi tufayli Argentina milliy iqtisodiyoti

gurkirab rivojlana boshladi. Bu hodisa, o‘z navbatida, mamlakat eksportining

o‘sishiga xizmat qildi. Chunonchi, Argentina bug‘doy eksport qilish bo‘yicha

dunyoda ikkinchi o‘ringa (Kanadadan so‘ng), go‘sht mahsulotlari eksporti

bo‘yicha esa birinchi o‘ringa chiqdi. Uning asosiy savdo hamkorlari Buyuk

Britaniya va AQSH edi. Xususan, 1920-yilda Buyuk Britaniya va Argentina

o‘rtasida savdo ayirboshlashi 817 mln pesoni, AQSH bilan esa 726 mln

pesoni tashkil etdi.

Biroq Braziliyada bo‘lganidek, Argentina iqtisodiyotidagi o‘sish ham

uzoq davom etmadi. 1920—1921-yillardagi iqtisodiy inqiroz mamlakat

iqtisodiyotiga katta talafot yetkazdi. Davlat subsidiyasi asosida ishlayotgan

korxonalarda ishlab chiqarish to‘xtab qoldi.

Ayni paytda inqiroz Argentinada ish yuritayotgan chet el korxonalari

faoliyatiga ta’sir ko‘rsatmadi. Chunki ularning moliyaviy ahvoli yaxshi edi.

Bu hodisa 1920—1921-yillardagi iqtisodiy inqirozning o‘ziga xos xarakterli

belgisi edi. Inqiroz ichki siyosiy vaziyatni murakkablashtirdi. Radikal-fuqaro

ittifoqi partiyasi vakili Prezident I. Irigoyen hukumati (1916—1922) islohotlar

Argentina

91

yo‘li bilan siyosiy vaziyatni barqarorlashtirishga urindi. Xususan, talabalar



tashabbusi qondirilib, universitetlar faoliyati demokratik asosda qayta qurila

boshlandi. Bundan tashqari, yirik yer egalarining qudratini cheklashga

kirishildi.

Hukumat mehnat qonunchiligi sohasida, ayniqsa, jiddiy o‘zgarishlarni

amalga oshirdi. Chunonchi, 8 soatlik ish kuni, haftada 1 kunlik dam olish

kuni, ishchilarga ta’til berish, ish haqining eng kam miqdori joriy etildi.

I. Irigoyen hukumati o‘tkazgan islohotlarda izchillik ta’minlanmagan

bo‘lsa-da, islohotlar ko‘lami va mazmuni hukmron tabaqalarni tashvishga

solib qo‘ydi. Ular mamlakat armiyasi orasida hukumatga qarshi tashviqotni

kuchaytirdilar.

1922-yilda o‘tkazilgan prezident saylovida radikal partiyaning boshqa

bir vakili M. Alveor (1922—1928) g‘alaba qozondi. U yangi tuzgan hukumati

tarkibiga harbiylar vakillarini ham kiritdi. 1923-yilda Argentina iqtisodiyotida

yana jonlanish yuz berdi. Biroq iqtisodiyotda ko‘zlangan maqsadga erishilmadi.

Buning sababi mamlakat qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishining jahon

bozoriga qaramligi edi. 1925-yildan boshlab jahon bozorida narx-navoning

pasayishi mamlakat moliyaviy ahvoliga salbiy ta’sir ko‘rsatdi.

1927-yilda o‘tkazilgan prezidentlik saylovida yana I. Irigoyen (1928—

1930) g‘alaba qozondi. Hukumat amalga oshirgan eng katta tadbir neft

sanoatining milliylashtirilishi bo‘ldi. Bu hodisa yirik sarmoyadorlar hamda

chet el monopoliyalari manfaatiga berilgan katta zarba edi.

Ular endi davlat to‘ntarishi o‘tkazishga qaror qildilar. 1930-yilning 6-

sentabr kuni general Xose F. Uriburu boshchiligida davlat to‘ntarishi

o‘tkazildi. F. Uriburu o‘zini vaqtincha Prezident deb e’lon qildi. Yangi

hukumat mamlakat Kongressini tarqatib yubordi, 8 soatlik ish kunini bekor

qildi. Mamlakatda qamal holatini joriy etadi. Matbuot uchun qattiq senzura

tartibi o‘rnatildi. Mamlakat neft sanoatini milliylashtirish haqidagi qaror

bekor qilindi.

General F. Uriburu mamlakatni noqonuniy ravishda uzoq boshqarishi

mumkin emas edi. Biroq u prezident saylovida g‘alaba qozona olmas ham

edi. Chunki uning obro‘si yo‘q edi. Shuning uchun ham 1931-yilning noyabr

oyida prezidentlikka boshqa general — P. Xusto (1932—1938) nomzodi

qo‘yildi va u g‘alaba qildi. Yangi hukumat mamlakatda ish tashlashni man

etish hamda qamal holati e’lon qilish haqidagi qonunlarni amalda joriy

ettirdi. Iqtisodiyotda davlatning aralashuvi siyosati yuritildi.

Tashqi siyosatda esa Buyuk Britaniya bilan yanada yaqinlashish yo‘li

qo‘llanildi. Ayni paytda AQSHga qaram bo‘lib qolmaslik, Lotin Amerikasida

AQSHning ta’siri kuchayib ketishining oldini olishga intildi. Shu maqsadda

Argentina tashabbusi bilan Lotin Amerikasi davlatlari o‘rtasida o‘zaro hujum

qilmaslik va yarashuv to‘g‘risidagi shartnoma imzolandi. Bu shartnomaning

mohiyatini to‘g‘ri anglab yetgan AQSH prezidenti F. Ruzvelt 1933-yilda

Lotin Amerikasi davlatlari bilan munosabatda «yaxshi qo‘shnichilik» ta92

moyilini e’lon qildi. Ayni paytda AQSH ham yuqorida nomi tilga olingan

shartnomani imzoladi. Bu shartnoma tarixga «Savedro Lamas pakti» nomi

bilan kirdi. S. Lamas Argentina tashqi ishlar vaziri edi. Bu Argentina

diplomatiyasining katta yutug‘i bo‘lgandi.

Prezident P. Xusto davrida ham mamlakat ichki siyosiy hayotida

barqarorlik ta’minlanmadi. Aksincha, fashizm xavfi vujudga keldi. 1938-

yilgi prezident saylovida so‘l kuchlar birlikka erisha olmadilar. Natijada

o‘ng kuchlar vakili Roberto Ortis (1938—1940) g‘alaba qozondi.

R. Ortis ichki siyosatda qisman bo‘lsa-da, konstitutsiyaviy tartiblarni

tiklashga harakat qildi. Repressiya va terror to‘lqini pasaydi. Fashizm

jilovlandi. Tashqi siyosatda esa AQSH bilan yaqinlashish yo‘li to‘sildi.

1917-yilning 5-fevralida Meksikada demokratik

ruhdagi konstitutsiya qabul qilindi. Xususan,

Konstitutsiya yerni, yer osti boyliklarini va suvni davlat mulki deb e’lon

qildi. Chet davlatlar va chet el monopoliyalari bilan tuzilgan ijara shartnomalarining

qayta ko‘rib chiqilishi belgilandi.

Har bir shtatda egalik qilinadigan yerning miqdori belgilab qo‘yilishi,

ortiqcha yerlar esa dehqonlar va batraklarga bo‘lib berilishi kerak edi.

Konstitutsiya ayni paytda cherkovning o‘zgarmas mulkka ega bo‘lish

huquqini bekor qildi. Cherkovning barcha mulkini davlat mulki deb e’lon

qildi. 1926-yilda ruhoniylarning siyosatga aralashuvini taqiqlovchi qonun

kuchga kirdi.

Konstitutsiya 8 soatlik ish kunini, minimal ish haqi miqdori belgilanishini,

kasaba uyushmalariga birlashish va ish tashlash huquqini e’lon qildi.

Endi hamma gap konstitutsiya e’lon qilgan tadbirlarni bajarishda qolgan

edi. Biroq bu oson vazifa emas edi. Chunki konstitutsiya talablari bajarilishiga

ham ichki, ham tashqi kuchlar qarshilik ko‘rsatishi muqarrar edi. Buyuk

Britaniya va AQSH monopoliyalari Meksika iqtisodiyotida mustahkamlanib

olgan edilar. Ular o‘zlari bilan imzolangan ijara shartnomalarini qayta ko‘rib

chiqishga aslo rozi bo‘lmas edilar. Vatikan esa cherkovning mulkdan mahrum

etilishiga aslo toqat qila olmas edi. Shuning uchun ham Meksika ruhoniylarining

hukumat siyosatiga qattiq qarshilik ko‘rsatishi muqarrar edi. Tez

orada shunday bo‘ldi ham. Vatikan ko‘rsatmasi bilan Meksika ruhoniylari

ibodatlarni to‘xtatdi.

Meksika hukumatining neft sohasidagi siyosatiga javoban AQSH

Meksikaga nisbatan iqtisodiy taqiq siyosatini qo‘lladi. Ichki yirik sarmoyadorlarning

ham qarshiligi kuchaydi. Bu hol Konstitutsiya qoidalarini hayotga

tatbiq etish vazifasini nihoyatda qiyinlashtirdi. Hukumat yon berishga majbur

bo‘ldi. Faqat reaksiyaning qattiq qarshiligini yengish hisobiga qator jiddiy

o‘zgarishlar amalga oshirildi. Chunonchi, 1934-yilda «Agrar kodeks» kuchga

kiritildi.

L. Kardenas (1934—1940) hukumati davrida latifundiyachilar va chet

el kompaniyalariga qarashli 18 mln ga yer ekspropriatsiya qilindi va deh-

Meksika


93

qonlarga berildi, ungacha bo‘lgan 17 yillik davrda dehqonlarga 8 mln ga

yer berilgan edi, xolos. Hukumat dehqonlarga yordam ko‘rsatish maqsadida

1935-yilda maxsus bank tashkil etdi.

Chet el kompaniyalarining Meksika qonunlarini oyoqosti qilishlariga

qarshi hukumat 1938-yilning mart oyida neft sanoatini milliylashtirish

haqida qaror qabul qildi. AQSH, Buyuk Britaniya va Gollandiya sarmoyadorlariga

qarashli 17 ta neft kompaniyasi ekspropriatsiya qilindi.

Bunga qarshi ular Meksika neftini boykot qilish siyosatini qo‘llay boshladilar.

Natijada Meksika nefti eksporti 1938-yilda ikki baravar kamaydi.

Bu ham yetmagandek, AQSH hukumati Meksika kumushiga embargo

joriy etdi.

Buyuk Britaniya Meksika hukumatiga keskin ruhdagi notalar jo‘natdi.

Bunga javoban Meksika 1938-yilning may oyida Buyuk Britaniya bilan

diplomatik aloqalarni uzdi. Endi ichki va tashqi reaksiya L. Kardanes

hukumatini ag‘darishni rejalashtira boshladi. 1938-yilning may oyida ichki

kuchlar hukumatga qarshi isyon ko‘tardilar. Ularni chet ellik reaksiya kuchlari

qo‘llab-quvvatladi. Biroq isyonchilar yengildi.

L. Kardanes mamlakatdagi turli tabaqa vakillarini birlashtirgan yangi

partiya — Meksika inqilobi partiyasini tuzishga muvaffaq bo‘ldi.

Kuba Birinchi jahon urushida qatnashgan davlatlardan

biri. U 1917-yilning 17-aprelida Germaniyaga

qarshi urush e’lon qildi. Biroq uning ham jahon urushidagi ishtiroki

ramziy ma’noga ega bo‘ldi. Xususan, Kubaning bu urushdagi ishtiroki Yevropaga

tibbiy xizmat guruhlarini jo‘natishdan iborat bo‘ldi, xolos.

Urush yillarida Kuba iqtisodiyoti ham rivojlandi. Bunga urush tufayli

Yevropada qand ishlab chiqarishning kamayishi sabab bo‘ldi. Bu hodisa

Kubada qand ishlab chiqarish va uni eksport qilishning ko‘payishiga olib

keldi. Agar 1913-yilda 2,4 mln tonna qand ishlab chiqarilgan bo‘lsa, bu

ko‘rsatkich 1919-yilda 4 mln tonnani tashkil etdi.

Biroq 1920-yildan boshlab vaziyat keskin o‘zgardi. Yevropada qand ishlab

chiqarishning ko‘payishi Kuba qandiga talabni keskin pasaytirdi. Masalan,

1920-yilda 1 mlrd 22 mln pesolik qand sotilgan bo‘lsa, 1921-yilda bu

ko‘rsatkich atigi 292 mln pesoni tashkil etdi, xolos. Natijada qand sanoati

halokati boshlandi. O‘sha davrda mamlakat eksportining 90 foizi qandga

to‘g‘ri kelishi hisobga olinsa, bu halokat darajasi yanada oydinroq namoyon

bo‘ladi.

Bu hol mamlakat moliyaviy ahvolini izdan chiqardi va ichki siyosiy

vaziyatni keskinlashtirdi. Hokimiyat uchun kurashuvchi hukmron kuchlarning

ikki guruhi (liberallar va konservatorlar) o‘rtasidagi munosabat yanada

keskinlashdi. Amerikaparast konservatorlar hukmronligiga qarshi liberallar

qo‘zg‘olon ko‘tardilar. AQSH hukumati o‘z tarafdori prezident Menokalga

(1916—1920) harbiy yordam ko‘rsatdi.

Kuba


94

Chunonchi, AQSH 1917-yilning fevral oyida Guantanamo, Santyago va

boshqa muhim strategik obyektlarga o‘z harbiy kuchlarini joylashtirdi. 1917-

yilning iyul oyida qo‘zg‘olon bostirildi.

Shu tariqa, Kuba amalda AQSH tomonidan okkupatsiya qilindi va bu

1922-yilgacha davom etdi. Ayni paytda Kubaning AQSHga moliyaviy

qaramligi tobora ortib bordi. Xususan, 1929-yilda AQSHning Kubaga

joylashtirgan sarmoyasi 1,5 mlrd dollarni tashkil etdi. Uning 800 mln

dollari qand sanoatiga joylashtirildi.

1929-yilda ro‘y bergan jahon iqtisodiy inqirozi Kuba iqtisodiyotini

xonavayron qildi. Jahon iqtisodiy inqirozining bunday katta zarar

keltirishiga Kuba iqtisodiyotining qand yakkahokimligiga ixtisoslashganligi

va uning asosan AQSH bozoriga qaramligi sabab bo‘ldi. Natijada Kubaning

AQSHga eksporti keskin kamaydi. Masalan, bu eksport 1929-yilda 137,6

mln dollarni tashkil etgan bo‘lsa, 1932-yilda atigi 38 mln dollar bo‘ldi.

Qand ishlab chiqarish esa 5,1 mln tonnadan 1,9 mln tonnaga tushib

qoldi.

Korxonalarning sinishi Kuba tarixida misli ko‘rilmagan darajaga yetdi.



Ishsizlar soni 600 ming kishini tashkil etdi (4 mln aholiga nisbatan). Bir

so‘z bilan aytganda, aholining turmushi keskin darajada pasaydi. Mamlakatda

siyosiy vaziyat keskinlashdi va 1930-yil noyabrda harbiy tartib o‘rnatildi.

Siyosiy kurashning oldingi safida talabalar bordilar. Bunga javoban hukumat

1931-yilda Gavana universitetini yopib qo‘ydi. Hatto umumta’lim maktablari

ham yopildi.

1933-yilda prezident X. Machado (1924—1933) o‘z diktatorligini yanada

mustahkamlash maqsadida Kongressdan favqulodda vakolat olishga

erishadi. Konstitutsiyaning amal qilishi 30 kunga to‘xtatildi. Biroq bu choralar

ko‘zlangan natija bermadi va mamlakatda umumiy ish tashlash davom etdi.

Endi hukmron doiralar oldida ikki yo‘l turardi: yo xalq inqilobi, yoki

diktator Machadoni almashtirish. Ular ikkinchi yo‘lni tanladilar va Machadoga

qarshi harbiylar fitna uyushtirishdi. Ular 11-avgust kuni Machado

oldiga 48 soat ichida mamlakatdan chiqib ketish talabini qo‘ydilar. Shu

tariqa, Machado iste’fosiga erishildi.

Kubaning AQSHdagi sobiq elchisi Karlos de Sespedes vaqtinchalik

prezident deb e’lon qilindi. Machado va uning yaqinlari AQSHga jo‘nab

ketishga majbur bo‘ldilar. K. Sespedes hukumati mamlakatdagi siyosiy

vaziyatni barqarorlashtira olmadi. Harbiylar ichida mamlakatda qattiq tartib

o‘rnatish tarafdorlari kuchayib bordi.

Ularga F. Batista rahbarlik qilardi. 1933-yil 5-sentabr kechasi F. Batista

davlat to‘ntarishini amalga oshirdi. U mamlakat harbiy kuchlari shtabining

boshlig‘i etib tayinlandi. Gavana universiteti professori San Martin

prezidentlik lavozimini egallagan bo‘lsa-da, amalda hokimiyat F. Batista

qo‘lida to‘plandi.

95

Shunday bo‘lsa-da, S. Martin hukumati qator ijobiy tadbirlarni amalga



oshirdi. Jumladan, 1901-yilda qabul qilingan reaksion xarakterdagi Konstitutsiyani

bekor qildi. 8 soatlik ish kuni joriy etdi. Mehnat vazirligi tashkil

etildi. Yashash joyi uchun to‘lanadigan haq kamaytirildi. Ishchilar uchun

ish haqi minimumi belgilandi. Gavana universitetining muxtor huquqi

tiklandi.

Tashqi siyosatda esa avvalgi hukumatning AQSH bilan tuzgan shartnomalari

bajarilishi ma’lum qilindi. Dekabr oyida S. Martin hukumati elektr

energiya, gaz, telefondan foydalanganlik uchun to‘lanadigan haqni 45 foizga

kamaytirdi. 2 ta yirik Kuba-Amerika qand kompaniyasi ustidan davlat nazoratini

o‘rnatdi.

S. Martin hukumatining bunday qat’iy xatti-harakatlari ichki va tashqi

sarmoyadorlarni qattiq tashvishga solib qo‘ydi. Ular F. Batistani qo‘llabquvvatlay

boshladilar.

1934-yilning 14-yanvarida F. Batista S. Martindan iste’fo berishni talab

etdi. 18-yanvar kuni polkovnik Mendteta Kubaning vaqtinchalik prezidenti

deb e’lon qilindi. AQSH 26-yanvar kuni yangi prezident va uning hukumatini

tan oldi. Yangi hukumat S. Martin amalga oshirgan tadbirlarning barini

bekor qildi. Shu tariqa, mamlakatda AQSH manfaatiga xizmat qiluvchi

F. Batista diktaturasi to‘la qaror topdi.

Shunday qilib, Lotin Amerikasi davlatlari o‘ziga xos taraqqiyot yo‘lidan

borgan bo‘lsalar-da, AQSH va boshqa buyuk davlatlarga iqtisodiy va siyosiy

jihatdan qaram bo‘lib qoldilar. Lekin ularning jahon hamjamiyatidagi roli

o‘sdi. Bir qator ijtimoiy tadbirlar o‘tkazildi.

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

1. Birinchi jahon urushi Lotin Amerikasi davlatlariga qanday ta’sir ko‘rsatdi?

2. Urushdan keyingi yillarda Lotin Amerikasi davlatlari iqtisodiy, ijtimoiy va

siyosiy hayotiga xos bo‘lgan xususiyatlarni qayd eting.

3. Jahon iqtisodiy inqirozining Lotin Amerikasi uchun oqibatlari haqida nimalarni

bilib oldingiz?

4. Buyuk davlatlar Lotin Amerikasi iqtisodiy va siyosiy hayotida qanday o‘rin

tutgan?

5. Braziliyaning o‘ziga xos taraqqiyoti qanday kechdi?



6. Argentinada qishloq xo‘jaligining ahvoli qanday edi?

7. Meksika — AQSH munosabatlari qanday bo‘ldi?

8. Kubaning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida AQSH qanday rol o‘ynadi?

?

96



DARSLIK MATNI BILAN ISHLASH

LOTIN AMERIKASI DAVLATLARINI TAVSIFLANG

Davlatlar Birinchi jahon

urushidagi

ishtiroki

Birinchi jahon

urushining

ta’siri


1920—1921-

yillar iqtisodiy

inqiroz

oqibatlari



1929—1933-

yillardagi

islohot

iqtisodiy



inqiroz

oqibatlari

1 2 3 4 5

Braziliya,

Argentina,

Meksika, Kuba

6 7 8 9

Iqtisodiyotlariga



xos umumiy

xususiyatlari

Hukmron

tabaqalar



Qurolli

kuchlarning

mamlakat

hayotidagi

o‘rni

Lotin


Amerikasida

o‘z ta’sirini

kuchaytirishga

uringan


davlatlar

2-bob. OSIYO VA AFRIKA DAVLATLARI

10-§. Xitoy va Hindiston

Birinchi jahon urushigacha Osiyo va Afrika asosan

mustamlaka davlatlardan iborat edi. Birinchi

jahon urushi yillarida Osiyo va Afrika davlatlarida

chuqur o‘zgarishlar ro‘y berdi. Antanta qurolli

kuchlari saflarida mustamlaka davlatlar aholisi ham

ishtirok etdi. Mustamlaka xalqlarning ilg‘or qatlami urushdan keyin mustaqillik

berilishiga umid bilan qaramoqda edi. Biroq Parij tinchlik konferensiyasi

bu umidni oqlamadi. Aksincha, konferensiya mustamlakachilikning eski

shaklini yangisi bilan almashtirdi. Mustamlakachilikning bu yangi shakli

avvalgi darslarda siz tanishgan Millatlar Ligasining mandat tizimi edi.

Shunday bo‘lsa-da, Osiyo va Afrika davlatlarida vaziyat asr boshidagiga

nisbatan o‘zgardi. Bu o‘zgarish jahon siyosiy xaritasida Sovet Rossiyasi

(keyinchalik SSSRning) vujudga kelishi bilan ham bog‘liq edi. Mustamlakachi

davlatlar xohlaydilarmi, yo‘qmi, endi bu omil bilan hisoblashishga

majbur edilar.

Ikkinchi tomondan, Rossiyada yuz bergan chuqur ijtimoiy-siyosiy

o‘zgarishlar milliy-ozodlik harakatlariga katta ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.

Osiyo va Afrika

davlatlari rivojlanishidagi

o‘ziga xos

xususiyatlar

97

Mustamlakalarda milliy-ozodlik kuchlari o‘sdi. Stixiyali milliy-ozodlik kurashi



ongli kurashga aylana bordi. Shunday bo‘lsa-da, mustamlakachi davlatlar o‘z

mustamlakalaridagi mavqelarini deyarli saqlab qola oldilar.

Buning sababi, birinchidan, mustamlakachilik tizimining yemirilishi uchun

zarur xalqaro shart-sharoitlar hali to‘la yetilmaganligi bo‘lsa, ikkinchidan,

mustamlakalarda mustamlakachilarga qarshi kurashuvchi kuchlarning qaror

topish jarayoni hali davom etayotganligi edi.

Biroq bu milliy-ozodlik kurashi ma’lum vaqtga to‘xtab qoldi, degani

emas edi. Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida, Xitoy va Hindistonda milliyozodlik

kurashi shiddat bilan davom etdi. Chunonchi, 1918—1923-yillarda

Turkiyada ozodlik kurashi g‘alaba bilan yakunlandi. Dunyoviy Turkiya

Respublikasi tashkil topdi.

Sovet Rossiyasi 1921-yilda Turkiya bilan do‘stlik to‘g‘risida shartnoma

imzoladi hamda Turkiyaga 10 mln oltin so‘m hisobida moliyaviy yordam

ko‘rsatdi. Xuddi shunga o‘xshash shartnoma 1921-yilda Eron bilan ham

imzolandi. Eron Buyuk Britaniya qo‘shinlarining mamlakatdan chiqib ketishiga

erishdi.


Afg‘on xalqining Buyuk Britaniya mustamlakachilariga qarshi olib borgan

kurashi 1919-yilda g‘alaba bilan yakunlandi. Afg‘oniston mustaqil davlatga

aylandi. 1921-yilda sovet-afg‘on do‘stlik shartnomasi imzolandi.

1918—1921-yillarda Sovet Rossiyasi Mo‘g‘ulistonning milliy-ozodlik

kurashiga yordam ko‘rsatdi. Bu yordam Mo‘g‘uliston mustaqilligini saqlab

qolishda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. To‘g‘ri, Sovet Rossiyasi yuqorida nomlari

tilga olingan davlatlarga bekorga yordam bermagan. Uning maqsadi o‘zining

janubiy chegaralari xavfsizligini ta’minlashdan iborat edi.

Ayni paytda Sovet davlati qo‘shni davlatlar bilan aloqani yaxshilash

masalasiga «bo‘lajak jahon inqilobi»ning tarkibiy qismi, deb ham qarar edi.

Mustamlakachi davlatlar ham qo‘l qovushtirib o‘tirmadilar, albatta. Ular

Vashington konferensiyasida mustamlakalarning daxlsizligiga kelishib oldilar.

Biroq tez orada bu kelishuvni Osiyoda Yaponiya (1931-yilda), Afrikada esa

Italiya buzib yubordi.

Birinchi jahon urushidan so‘ng ham Xitoy qoloq,

yarim mustamlaka davlat edi va unda 450 mln

dan ortiq xalq yashardi. Uni buyuk davlatlar ta’sir

doirasiga bo‘lib olgan edilar. Mamlakat sanoati, transporti, banklari va tashqi

savdosining asosiy qismi chet el kompaniyalari qo‘lida edi.

Bu omillar Xitoyni rivojlangan davlatlar ekspansiyasiga qarshi kurashda

ojiz qilib qo‘ygan edi. 1911—1913-yillarda bo‘lib o‘tgan inqilob asosiy

masalalardan biri — Xitoyni yagona davlatga birlashtirish masalasini hal eta

olmadi. Bu masalani hal etmay turib Xitoyni yarim mustamlaka sirtmog‘idan

qutqarish nihoyatda og‘ir edi.

1918-yilda Xitoyda inqilobiy kurashning ikki yirik kuchi mavjud edi.

7 — Jahon tarixi

Xitoyning urushdan

keyingi ahvoli

98

Ularning biri milliy-ozodlik kurashining yirik vakili, tan olingan yo‘lboshchi



Sun Yatsen (1867—1925) boshchiligidagi Gomindan (Xitoy milliy

partiyasi) bo‘lsa, ikkinchisi Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP) edi.

Versal shartnomasi qarorlariga qarshi mamlakatda «4-may harakatlari»

nomli xalq noroziligi bo‘lib o‘tdi.

1921-yilda Sun Yatsen mamlakat prezidenti lavozimiga saylandi. Biroq

buyuk davlatlar bu saylovni va Sun Yatsen hukumatini tan olmadilar. Sun

Yatsen «Xitoyni qutqarish» dasturini ilgari surdi. Bu dasturni chet

davlatlarning yordamisiz amalga oshirib bo‘lmas edi. Buyuk davlatlar esa

yordam berishdan voz kechdilar. Vashington konferensiyasida qabul qilingan

«9 davlat kelishuvi» bo‘yicha, Xitoyda o‘z hukmronliklarini o‘rnatdilar.

Shunday sharoitda Sun Yatsen moddiy va harbiy yordam so‘rab Sovet

Rossiyasiga murojaat qildi va muzokara uchun general Chan Kayshini

Moskvaga jo‘natdi. 1923-yilda Sun Yatsen Xitoy Kommunistik partiyasi

bilan hamkorlik yo‘liga o‘tdi. Shunday qilinganda Sovet Rossiyasidan yordam



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   42


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa