Jahon tarixi



Download 2.81 Mb.
bet11/42
Sana11.01.2017
Hajmi2.81 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   42
ta’minlandi. Kambag‘al oilalardagi 18—25 yoshli ishsiz fuqarolar uchun

maxsus lagerlar barpo etilgan. Ularda tekin ta’lim berilib, bu ishsizlar

sanoatning yangi tarmoqlari uchun zarur ixtisosliklarga o‘rgatildi.

Har bir shtatga ishsizlarga yordam ko‘rsatish uchun dotatsiyalar ajratildi.

Natijada bu tadbirlar AQSHni ijtimoiy larzalardan saqlab qoldi.

«Yangi yo‘l» AQSH qishloq xo‘jaligini ham qamrab oldi. Chunki inqiroz

AQSH qishloq xo‘jaligiga juda katta ziyon yetkazgan edi. Buning oqibatida

ko‘plab fermer xo‘jaliklari halokatga uchradi. AQSH Kongressi 1933-yilning

12-mayida «Fermerlarga yordam haqida» qonun qabul qildi. Qonunga ko‘ra,

qishloq xo‘jalik mahsulotlarining xarid narxlari oshirildi. O‘z navbatida,

fermerlar ekin maydoni va chorva mollari sonini qisqartirish haqida davlat

bilan shartnoma tuzishlari lozim edi. Shunday qilgan fermerlarga mukofot

belgilandi. Fermerlarning qarzi davlat hisobiga o‘tkazildi yoki uni to‘lash

noma’lum muddatga to‘xtatib qo‘yildi.

Ayni paytda fermerlarga kredit berildi va nihoyatda nochor fermer

xo‘jaliklari tugatildi. Bular jami fermer xo‘jaliklarining 10 foizini tashkil

etgan. Bu tadbirlar Amerika qishloq xo‘jaligini halokatdan saqlab qoldi.

«Yangi yo‘l» siyosati ijtimoiy himoyani ham

e’tibordan chetda qoldirmadi. Chunonchi, 1935-

yilda Kongress «Vagner qonuni»ni qabul qildi.

Unga ko‘ra, ishchilar jamoaviy shartnoma tuzish huquqiga ega bo‘ldilar.

Ayni paytda ishchilarga ish tashlash huquqi ham berildi. Ish tashlashda

qatnashganlik uchun ta’qib etish taqiqlandi.

Shu yili AQSH tarixida birinchi marta ijtimoiy sug‘urtalash haqida

qonun qabul qilindi. Unda keksalarni ta’minlash; ishsizlik bo‘yicha yordam

puli to‘lash; nogironlarga, yolg‘iz oilalarga va yetim bolalarga nafaqa to‘lash

ko‘zda tutildi. Bu hodisa adolatli jamiyat qurilishi yo‘lidagi katta qadam

edi.


«Yangi yo‘l» keng ommaning ahvolini yaxshilash uchun eng boy oilalarning

daromadlariga qo‘shimcha soliq solishni izchillik bilan amalga

oshirdi. Shu tariqa, F. Ruzveltning «yangi yo‘li» dunyoda eng ko‘lamli

inson huquqlari va konstitutsiyaviy kafolatlar tizimini vujudga keltirdi.

Oqibatda AQSHda dunyoda eng yuqori turmush darajasi ta’minlandi. «Yangi

yo‘l» AQSHga buyuk, gullab-yashnayotgan, ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan

mukammal davlat shuhratini keltirdi.

AQSH tashqi siyosatida ikki oqim, ya’ni izolatsionizm

va internatsionalizm tarafdorlari o‘rtasida

kurash ketdi. Izolatsionizm tarafdorlari AQSHning faol tashqi siyosatiga

qarshi edilar. Ular asosan ichki muammolar bilan shug‘ullanishni afzal

bildilar. Internatsionalizm tarafdorlari esa, AQSH jahon siyosatining faol

ishtirokchisi bo‘lishi kerak, deb hisoblardilar. Oxir-oqibatda bu oqim g‘alaba

qozondi.


Ijtimoiy himoya

borasidagi tadbirlar

Tashqi siyosat

83

AQSH dunyodagi eng buyuk davlatga aylangan bir davrda, tabiiyki, u



dunyo siyosatidan chetda tura olmas ham edi. AQSHning Birinchi jahon

urushida qatnashishi izolatsionizmga uzil-kesil chek qo‘ydi. Birinchi jahon

urushi tugagach, AQSH jahon siyosiy xaritasini qayta qurishning faol

ishtirokchisi bo‘lishga urinib ko‘rdi. Chunonchi, u Versal — Vashington

tizimini yaratishda faol qatnashdi. Uning qat’iy talabi bilan Millatlar Ligasi

ustaviga Versal shartnomasi matni qo‘shildi.

Ayni paytda Buyuk Britaniya va Fransiya AQSHning dunyoda, xususan,

Yevropada gegemonligi o‘rnatilmasligi uchun barcha choralarni

ko‘rdilar. Xususan, Versal shartnomasi, Buyuk Britaniya va Fransiya

manfaatlarini ko‘proq aks ettirganligi shu bilan ham izohlanadi.

Bundan tashqari, Parij sulh konferensiyasi Uzoq Sharqda Yaponiya

mavqeyini ham mustahkamladi. Bular AQSH tashqi siyosatining amaldagi

muvaffaqiyatsizligi edi. Shuning uchun ham AQSH Kongressi Versal

shartnomasini tasdiqlamadi. AQSH Yevropadagi ta’sirini saqlab qolish uchun

1921-yilda Germaniya bilan alohida tinchlik shartnomasini imzolashga

muvaffaq bo‘ldi.

AQSH Tinch okean havzalarida o‘z mavqeyini mustahkamlash niyatida

prezident U. Garding (1921—1923) talabi bilan 1921-yilda Vashington konferensiyasini

chaqirishga erishdi. Bu konferensiya qarorlari haqidagi 1—2-

paragrafda aytib o‘tildi.

AQSH kuchaya borgan sari, boshqa buyuk davlatlarni jahon bozorlarida

ta’qib eta boshladi. Xususan, Buyuk Britaniyaning Markaziy va Janubiy

Amerika bozoridagi o‘rniga zarba berdi. Masalan, 1913—1927-yillar

oralig‘ida Buyuk Britaniyaning bu mintaqa davlatlari importida ulushi 25%

dan 16% ga tushib qoldi. AQSHning ulushi 24% dan 38% ga ortdi.

AQSHning Janubiy Amerika davlatlariga joylashtirgan sarmoyasi esa 13

baravar ko‘paydi.

To‘g‘ri, Lotin Amerikasi davlatlarining Vatanparvar kuchlari AQSHning

bu mamlakatlarni asoratga solishiga befarq qarab turmadilar. Ular

imkoniyatlari darajasida qarshilik ko‘rsatdilar.

Prezident K. Kulij (1923—1929) davrida Lotin Amerikasi xalqlarining

milliy-ozodlik kurashlari ayovsiz bostirildi. 1928-yilga kelganda Lotin

Amerikasining 20 davlatidan 14 tasi AQSHga moliyaviy qaram bo‘lib

qoldilar. Shu tariqa g‘arbiy yarim sharda AQSH sarmoyasi tanho hukmronlik

qila boshladi.

AQSH hukmron doiralari faqat Lotin Amerikasi davlatlarini asoratga

solish yoki ularning ichki ishlariga aralashish bilan cheklanib qolmadi. AQSH

G‘arbiy Yevropani ham o‘z moliyaviy ta’sirida saqlab turishga zo‘r berib

urindi. Bunda «Daues rejasi» ga (1924-y.) katta umid bog‘ladi. Bu reja

Germaniya harbiy qudratini amalda qayta tikladi. Germaniya qudratini

qayta tiklashdan maqsad Buyuk Britaniya va Fransiyaning Yevropada haddan

tashqari qudratli davlatga aylanishlariga yo‘l qo‘ymaslik edi.

84

1927-yilning mart oyida AQSH harbiy-dengiz kuchlari Xitoyga qarshi



harbiy intervensiyada ishtirok etdi va shu yilning aprelida Chan Kayshi

amalga oshirgan davlat to‘ntarishini qo‘llab-quvvatladi.

Prezident G. Guver davrida (1929—1932) AQSHning harbiy xarajatlari

yildan yilga o‘sib bordi. Xususan, 1929-yilda AQSHning harbiy xarajatlari

Fransiya va Yaponiyaning birgalikdagi harbiy xarajatlaridan ko‘p bo‘ldi.

Sovet davlatini tan olmaslik siyosati davom ettirildi. AQSH Germaniya

iqtisodiy qudratini yanada tiklash siyosatini davom ettirdi. Chunonchi, 1929-

yilda Daues rejasini «Yung rejasi» bilan almashtirishga erishdi. Bu reja

Germaniyaning reparatsiya to‘lash shartlarini yanada yengillashtirdi.

Uzoq Sharq va Tinch okean havzasida AQSH — Yaponiya munosabatlari

keskinlashib bordi. AQSH Buyuk Britaniya harbiy-dengiz flotining

yetakchi mavqeyini yo‘qqa chiqarish uchun hamma choralarni ko‘rdi. 1930-

yilga kelib amalda bunga erishdi ham. Shu yil Londonda o‘tkazilgan va

dengiz masalasini muhokama qilgan konferensiya ikki davlat harbiy-dengiz

floti bir xil qudratga ega bo‘lishi to‘g‘risida qaror qabul qildi.

1930-yilda AQSH tashqi savdoda import tovarlar uchun katta boj to‘lovi

joriy etdi. Bu esa uning boshqa buyuk davlatlar bilan o‘zaro munosabatlarini

yanada sovuqlashtirdi. 1932-yilda bo‘lib o‘tgan Lozanna konferensiyasi

AQSHning qat’iy qo‘llab-quvvatlashi tufayli Germaniyani reparatsiya

to‘lashdan amalda ozod etdi. Bu esa Germaniya harbiy qudratining tiklanishiga

xizmat qildi.

F. Ruzvelt davrida (1932—1945) AQSHning xalqaro mavqeyi yanada

mustahkamlandi. 1933-yil 16-noyabrda AQSH Sovet davlatini tan oldi va

u bilan diplomatik munosabat o‘rnatdi. Lotin Amerikasi xalqlari ko‘z o‘ngida

AQSH o‘zining bu mintaqadagi tashqi siyosatining tub mohiyatini niqoblash

maqsadida «yaxshi qo‘shnichilik» shiorini e’lon qildi.

AQSH Germaniya va Yaponiyaning agressiv rejalariga qarshi xalqaro

to‘siq qo‘yish borasida amalda jiddiy harakat qilmadi. Aksincha, 1935-

yilda AQSH Kongressi «Betaraflik to‘g‘risida» qonun qabul qildi. Qonun

prezidentga urushda qatnashayotgan tomonlarga qurol sotishni taqiqlash

huquqini berdi. Biroq Germaniya va Italiya urushuvchi davlatlar ro‘yxatiga

kiritilmagan edi. Shuning uchun ham ular AQSHdan qurol sotib olishlari

mumkin edi. Aksincha, agressiya qurbonlari bo‘lgan Efiopiya va Ispaniya

AQSHdan qurol sotib olish va qarz olish huquqlaridan mahrum etilgan

edi.

AQSHning betaraflik siyosati amalda Germaniyaning kuchayishini va



yangi urush o‘chog‘iga aylanishini ta’minladi.

Shunday qilib, ikki jahon urushi oralig‘ida AQSH dunyodagi eng boy

davlatga aylandi. «Ford», «Jeneral Motors», «Dyupon», «Po‘lat tresti» kabi

gigant kompaniyalar yanada kuchaydi. Dunyoning ko‘p joylarida o‘z ta’sirini

o‘tkazdi. «Bo‘lib tashla, hukmronlik qil» prinsipiga amal qildi. Boylik

orttirish maqsadida urushlarni qo‘llab-quvvatladi. Ma’naviy tubanlikka ketdi.

85

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR



1. Birinchi jahon urushining AQSH uchun oqibatlari jadvalini tuzing.

2. 20-yillarda Amerika jamiyati oldida qanday muammolar mavjud edi?

3. AQSHning 20-yillardagi iqtisodiy ahvolini baholang va uni 30-yil iqtisodiy

ahvoli bilan taqqoslang.

4. F. Ruzvelt «yangi yo‘l» siyosatining mohiyati nimadan iborat edi?

5. «Yangi yo‘l» siyosati AQSH uchun nimalar berdi?

6. AQSHning 1918—1939-yillardagi tashqi siyosati bilan Buyuk Britaniya

hamda Fransiya tashqi siyosatini taqqoslang va undan mustaqil xulosa

chiqaring.

JADVALNI TO‘LDIRING. AQSH PREZIDENTLARI

FAOLIYATINI YORITING

T.r.


Prezidentlar

nomi


Hukmronlik

yillari


Ichki va tashqi

siyosati


9-§. Lotin Amerikasi davlatlari

Birinchi jahon urushi Lotin Amerikasi davlatlari

hayotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Chunonchi, bu

mamlakatlar iqtisodiyoti tez sur’atlar bilan o‘sa

boshladi. Bunga Birinchi jahon urushida qatnashayotgan

davlatlarda Lotin Amerikasi mamlakatlari

xomashyosi va qishloq xo‘jalik mahsulotlariga nisbatan talabning

ortib ketganligi sabab bo‘ldi. Ikkinchidan, urush tufayli Yevropadan

keltiriladigan tayyor mahsulotlar keskin kamaygan. Bu hol Lotin Amerikasi

davlatlarida qayta ishlash sanoatini kuchaytirdi.

Uchinchidan, jahon bozorida xomashyo va qishloq xo‘jalik mahsulotlarining

narxi ham ko‘tarilgan edi. Masalan, Kuba eksport qiladigan qandning

narxi 11 baravar ko‘tarildi. Bu omillar, o‘z navbatida, kapital

jamg‘arilishiga va milliy ishlab chiqarishning o‘sishiga olib keldi. Xususan,

Braziliyada 6 mingga yaqin yangi sanoat korxonasi qurildi. Bu Braziliya

tarixida undan avvalgi 25 yil ichida qurilgan sanoat korxonalari sonidan

ko‘p edi.

Ayni paytda buyuk davlatlar Lotin Amerikasida o‘zlarining iqtisodiymoliyaviy

ta’sirlarini saqlab qolishga urindilar. Bu AQSH — Buyuk Britaniya

munosabatlarini keskinlashtirdi.

Birinchi jahon urushigacha yer yuzining bu nuqtasida Buyuk Britaniya

kapitali yetakchi mavqega ega bo‘lgan bo‘lsa, AQSH uni endi tobora

iskanjaga oldi va AQSH kapitali yildan-yilga o‘z mavqeyini mustahkamlay

bordi.


?

Birinchi jahon

urushining Lotin

Amerikasi

davlatlariga ta’siri

86

20-yillarda jahon bozorida Lotin Amerikasi



tovarlariga qulay narx-navo saqlanib turdi. Bu, o‘z

navbatida, iqtisodiyotning taraqqiyotiga xizmat qildi.

Biroq bu iqtisodiy taraqqiyot asosan ekstensiv omillar hisobiga ta’minlana

bordi.


Shuningdek, bu qit’a davlatlari iqtisodiyotiga qishloqda latifundiyachilar

zo‘ravonligi, ishlab chiqarishning asosan tashqi bozor ehtiyojlariga moslashib

qolganligi hamda chet el kapitaliga qaramlik xususiyatlari ham xos edi.

Bular iqtisodiyotni tobora qiyin ahvolga tushirib qo‘ymoqda edi.

Bundan foydalangan buyuk davlatlar bu qit’a davlatlari iqtisodiyotiga o‘z

ekspansiyalarini yanada kuchaytirdilar.

Agar 20-yillarga qadar Lotin Amerikasiga sarmoya joylashtirishda Buyuk

Britaniya birinchi o‘rinda turgan bo‘lsa, 20-yillarning oxiriga kelib vaziyat

tubdan o‘zgardi. Endi AQSH bu borada Buyuk Britaniyani ortda qoldirdi.

30-yillarning oxiriga kelib esa AQSHning yirik kompaniyalari bu yerda

o‘z hukmronlik mavqeyini o‘rnatdilar. Xususan, elektr stansiyalar, temir

yo‘llar, pochta-telegraf, port va tog‘ sanoati AQSH sarmoyasiga qaram

bo‘lib qoldi.

Xorijiy sarmoyaning bunday tazyiqi Lotin Amerikasining jahon ijtimoiy

taraqqiyotidan orqada qolishiga olib keldi. Shu tariqa, Lotin Amerikasi

davlatlari rivojlangan davlatlar iqtisodiyotining xomashyo bazasiga aylanib

qoldi.

Lotin Amerikasi davlatlarida siyosiy hayot turlicha edi. Iqtisodiy jihatdan



qoloq davlatlarda rasman respublika tuzumi e’lon qilingan bo‘lsa-da, amalda

ularda avtoritar va diktatorlik tartiblari o‘rnatilgan edi. Ayrim davlatlar konstitutsiyasida

hokimiyatning oliy vakillik organi huquqlari kafolatlanishi qayd

etilgan bo‘lsa-da, hokimiyat u yoki bu soha oligarxiyasi qo‘lida to‘plangan

edi. Masalan, Braziliyada butun hokimiyatni amalda qahva oligarxiyasi qo‘lga

olgan edi.

Iqtisodiy jihatdan nisbatan taraqqiy etgan davlatlarda (Argentina, Chili

va Urugvay) urushdan keyin konservativ-oligarxiya tartibi o‘z o‘rnini

liberal-demokratik kuchlarga bo‘shatib berishga majbur bo‘ldi. Ular

mamlakatda liberal islohotlarni amalga oshirdilar. Bu islohotlar Lotin

Amerikasi tarixida yangi hodisa edi. O‘z mazmuniga ko‘ra Yevropa

islohotiga yaqin bo‘lgan bu islohotlar natijasida qator ijtimoiy muammolar

bartaraf etildi.

Bu o‘rinda Argentinada prezident I. Irigoyen davrida 1928—1930-yillarda

amalga oshirilgan islohotlar, ayniqsa, diqqatga sazovor. U davlat vositachiligi

yo‘li bilan sarmoya va mehnat o‘rtasida hamkorlikni ta’minlay oldi. Bu

mamlakatda 8 soatlik ish kuni, yakshanbada dam olish, ijtimoiy sug‘urta

kabi ijtimoiy muammolar ijobiy hal etildi.

Iqtisodiy va ijtimoiysiyosiy

ahvoli


87

Jahon iqtisodiy inqirozi (1929—1933) Lotin

Amerikasi davlatlari iqtisodiyotiga katta salbiy

ta’sir ko‘rsatdi. Bunga bu davlatlar iqtisodiy

taraqqiyoti chet el bozoriga bog‘liq bo‘lib qolganligi,

shuningdek, xorijiy kapitalga qaramligi sabab bo‘ldi.

Inqiroz tufayli Lotin Amerikasi davlatlari eksporti keskin darajada pasaydi.

Natijada minglab zavod va fabrikalar, plantatsiyalar to‘la ishlamay qo‘ydi.

O‘z xaridorini topa olmagan millionlab tonna kofe, don va boshqa qishloq

xo‘jalik mahsulotlari yo‘q qilindi. Ishsizlar soni ko‘paydi.

Bular, o‘z navbatida, davlatlarning ichki siyosiy barqarorligini izdan chiqardi

va keskin siyosiy o‘zgarishlar yuz berishga olib keldi. Bu o‘zgarishlar, bir

tomondan, ba’zi davlatlarda hokimiyat tepasida turgan liberal islohotchilarni,

ikkinchi tomondan esa, ba’zi davlatlarda hokimiyat tepasida turgan avtoritar

va diktatorlik tartiblarini qulatganligi bilan ajralib turadi.

Masalan, 1930-yilda Argentinada harbiy to‘ntarish o‘tkazilib, islohotchi

prezident I. Irigoyen hukumati ag‘darilgan bo‘lsa, Braziliyada qahva oligarxiyasi

tartibi hokimiyati quladi. Chili va Kubada ham diktatorlik boshqaruvi barham

topdi. Kolumbiyada 1930-yilda konservator oligarxiya tartibi o‘rniga

hokimiyatga liberal islohotchilar keldi.

Bu faktlar iqtisodiy inqirozning ham konservator, ham diktator, ham

liberal islohotchilar obro‘sining xalq ommasi ko‘z o‘ngida birday to‘kilishiga

sabab bo‘lganligining isbotidir.

Iqtisodiy inqiroz davlatning iqtisodiyotga aralashuviga sabab bo‘ldi. Davlat

inqirozdan chiqish uchun iqtisodiyotni tartibga sola boshladi. Davlatning

iqtisodiyotga aralashuvi va uni tartibga solishi, birinchi navbatda, import

mahsulotlarga yuqori boj to‘lovlarini joriy etishda yaqqol ko‘zga tashlandi.

Ikkinchidan, davlat milliy ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun mahalliy

tadbirkorlarga imtiyozli kredit berish va imtiyozli soliq tartibini qo‘llashni

joriy etdi. Uchinchidan, iqtisodiyotda davlat sektorini rivojlantirish va

mustahkamlash yo‘lini tutdi.

Ayni paytda mamlakatda ichki siyosiy barqarorlikni ta’minlash maqsadida

qator ijtimoiy islohotlar ham o‘tkazildi. Davlatning iqtisodiyotga aralashuvi

milliy ishlab chiqarishning o‘sishiga va milliy sarmoyaning mustahkamlanishiga

xizmat qildi.

Yuqorida ta’kidlanganidek, urushgacha Buyuk

Britaniya Lotin Amerikasida yetakchi mavqeni

egallar edi. Birinchi jahon urushi vaziyatni tubdan

o‘zgartirib, Yevropa davlatlarining Lotin Amerikasidagi

faolligini pasaytirib yubordi. Bundan foydalangan AQSH bu

mintaqada o‘z ekspansiyasini kuchaytirdi. Natijada AQSHning Lotin

Amerikasi davlatlariga joylashtirgan sarmoyasi 1929-yilga kelib 1913-yildagi

ko‘rsatkichga nisbatan 4,5 baravar ortdi.

Buyuk davlatlarning

Lotin Amerikasi

uchun kurashi

Jahon iqtisodiy

inqirozining Lotin

Amerikasiga ta’siri

88

Lotin Amerikasi xalqlari orasida Amerikaga qarshi kayfiyat kuchayishining



oldini olish hamda AQSHning bu mintaqadagi mavqeyini mustahkamlash

maqsadida prezident F. Ruzvelt 1933-yilda AQSH intervensiyadan voz kechganligi

hamda boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmasligi haqida

bayonot berdi.

Ayni paytda Lotin Amerikasi davlatlari bilan «yaxshi qo‘shnichilik»

siyosatini e’lon qildi. Bu siyosat AQSH ekspansiyachilik siyosatining yangi

davrdagi o‘ziga xos shakldagi davomi edi.

30-yillardan boshlab Lotin Amerikasida fashist blokiga kiruvchi davlatlar —

Germaniya, Italiya va Yaponiya ham o‘z ta’sirini qaror toptirishga urindilar.

Ular strategik xomashyoga muhtoj bo‘lganliklari tufayli bu qit’a davlatlari

bilan savdo aloqalarini rivojlantirdilar va o‘z sarmoyalarini joylashtirishga

urindilar.

Xususan, Germaniya sarmoyasi Argentina, Braziliya, Chili va Paragvay

iqtisodiyotiga joylashtirildi. Biroq Germaniya fashistlari savdo-iqtisodiy

aloqalar bilan cheklanib qolmadilar. Ular bu mintaqada ham fashistik

tashkilotlar tuzishga urindilar. Bu niyatni amalga oshirishda Lotin Amerikasida

yashayotgan nemis muhojirlariga tayandilar. Eng yirik davlatlar —

Argentina va Braziliya fashizm ekspansiyasining Lotin Amerikasidagi

tayanchlari bo‘lishi kerak edi. Tashkil etilgan fashistik tashkilotlar hokimiyatni

egallash uchun ham harakat qildilar.

Bundan tashqari, Germaniya va Italiya Lotin Amerikasi davlatlarida

fashistlarning hokimiyatni Ispaniya usulida egallashlariga umid bog‘ladilar

va ularni qo‘llab-quvvatladilar. Biroq fashistlar o‘z maqsadlariga erisha olmadilar.

Buning sababi Germaniya va uning ittifoqchilarining bu mintaqada

AQSH va G‘arbiy yevropalik boshqa raqiblarini siqib chiqarishga iqtisodiy

qudratlari yetmaganligida edi.

Ikkinchidan, Lotin Amerikasining u yoki bu davlatida ichki fashistik

kuchlarning hokimiyatni egallash yo‘lidagi urinishlari liberal-demokratik

kuchlar boshchiligidagi antifashistlarning qudratli qarshiligiga uchragan edi.

Shu tariqa, Lotin Amerikasi xalqlari qit’ada fashizm qaror topishiga yo‘l

qo‘ymadilar.

Braziliya — Birinchi jahon urushida ishtirok etgan

davlatlardan biri. Xususan, u 1917-yilning 26-

oktabrida AQSHdan so‘ng Germaniyaga urush e’lon qildi.

Biroq Braziliyaning bu urushdagi ishtiroki keng ko‘lamli bo‘lmadi.

Chunonchi, Braziliya Buyuk Britaniyaning bir qator harbiy-dengiz

tadbirlarida qatnashdi. Shuningdek, uning harbiy kemalari Janubiy

Atlantikada patrul xizmatini bajargan, xolos. Shu ma’noda olganda,

Braziliyaning jahon urushidagi ishtiroki ko‘proq ramziy ma’no kasb etdi.

Shunday bo‘lsa-da, Braziliya Versal shartnomasini g‘olib davlatlar qatorida

imzoladi. Urush ayni paytda Braziliya iqtisodiyoti rivojiga ijobiy ta’sir

Braziliya

89

ko‘rsatgan. Bunga urush tufayli Yevropa eksporti kamayganligi sabab bo‘lgan.



Biroq, baribir, Braziliya agrar davlat bo‘lib qola berdi. Ishga yaroqli aholining

72% qishloq xo‘jaligida band bo‘lgandi. Qishloq xo‘jaligining asosini

kofe va qand yetishtirish tashkil etgan va mamlakat moliyaviy ahvoli ayni

shu kofe eksporti darajasi bilan bog‘liq bo‘lgan.

Braziliya iqtisodiyotining gurkirab rivojlanishi uzoqqa cho‘zilmadi. 1920—

1921-yillarda uning iqtisodiyotida inqiroz yuz berdi. Eksport mahsulotlarining

narxi keskin pasaydi. Masalan, 1919-yilda 1 qop (60 kg) kofe 27 sentga

sotilgan bo‘lsa, 1921-yilda bu ko‘rsatkich 9,5 sentni tashkil etdi. Inqiroz

Braziliya iqtisodiyotining chet el sarmoyasiga qaramligini yanada kuchaytirdi.

1923—1928-yillarda Braziliya iqtisodiyotining qisman barqarorlashuvi asosan

chet el sarmoyasi hisobiga amalga oshirildi. Chunonchi, 1929-yilga

kelib AQSHning bu davlat iqtisodiyotiga joylash-tirgan sarmoyasi 476 mln

dollarni, Buyuk Britaniya joylashtirgan sarmoya esa 1 mlrd dollarni tashkil

etdi.


Ayni paytda mamlakatda ichki siyosiy vaziyat ham keskinlashib bordi.

Prezident S. Bernardis (1922—1926) davrida mamlakatda diktatorlik tartibi

qaror topa boshladi. Mamlakatda siyosiy josuslik va ayg‘oqchilik tizimi

keng quloch yoydi va bu hodisa mamlakatda keskin norozilikni keltirib

chiqardi. Norozilik hatto armiyaga ham ta’sir ko‘rsatdi.

1924-yilning 5-iyulida San-Paulo shahrida joylashgan harbiy qismda

qo‘zg‘alon ko‘tarildi. Hukumatga sodiq qo‘shinlar qo‘zg‘alonchilarga qarshi

3 hafta davomida kurash olib borishga majbur bo‘ldi. 1924-yilning 28-

oktabrida esa Santo-Anjelu shahrida kapitan K. Prestes boshchiligida

harbiylar qo‘zg‘aloni boshlandi. Hukumat qo‘shinlari qo‘zg‘alonchilarga qarshi

og‘ir janglar olib borishga majbur bo‘ldi va, nihoyat, 1927-yilning 13-fevralida

qo‘zg‘alonchilarning so‘nggi otryadlarini Boliviya hududiga surib chiqara

oldi.

1929-yilda yuz bergan jahon iqtisodiy inqirozi Braziliya iqtisodiyotini



yanada og‘ir ahvolga solib qo‘ydi. Inqirozdan mamlakat qishloq xo‘jaligi,

ayniqsa, katta talafot ko‘rdi. Xususan, mamlakat omborxonalarida 37 mln

qop kofe yig‘ilib qoldi. 3 yil ichida 40 ming qop kofe dengizga oqizildi yoki

yoqib tashlandi. Eksport keskin kamaydi.

Mamlakat aholisining turmush darajasi nihoyatda yomonlashdi. Bu

omillar, o‘z navbatida, demokratik va ijtimoiy harakatni kuchaytirdi.

Shunday bir sharoitda hukmron doiralar mavjud tartibni saqlab qolish

maqsadida davlat to‘ntarishi o‘tkazishga qaror qildilar. Uni 1930-yilning

oktabrida hukmron doiralar bilan mustahkam aloqada bo‘lgan harbiylar

amalga oshirdilar. Mamlakatda J. Vargas diktaturasi o‘rnatildi va diktatura

1891-yilgi mamlakat Konstitutsiyasini bekor qildi.

Hatto qonun chiqaruvchi barcha vakolatni ham hukumatning o‘zi amalga

oshira boshladi. Lekin diktatura mamlakatdagi ichki siyosiy vaziyatni

barqarorlashtira olmadi. Hukmron doiralar turli tabaqalari o‘rtasida hoki90

miyat uchun kurash davom etdi. Natijada 1934-yilning 16-iyulida mamlakatning

yangi Konstitutsiyasi qabul qilindi. Ichki iqtisodiy va siyosiy barqarorlik



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   42


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa