Jahon tarixi



Download 2.81 Mb.
bet10/42
Sana11.01.2017
Hajmi2.81 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   42

fashistik partiyani tuzdi. Bundan ko‘zlangan maqsad diktaturaning ijtimoiy

tarkibini kengaytirish edi. Bunga partiya safiga mayda va o‘rta mulkdorlarni

jalb etish orqali erishish ko‘zda tutilgandi. Bundan tashqari, Primo de Rivera

mehnat bilan sarmoyaning hamkorligini ta’minlash maqsadida «Baravarlik

komissiyasi» tuzdi va komissiyaga har ikki tomondan teng miqdorda

vakillar kiritildi.

Bu komissiya mehnat sharoiti va ish haqi masalasini hal etishi kerak

edi. 1926-yilda ijtimoiy sug‘urta va ishsizlik masalalari bilan shug‘ullanuvchi

korporatsiya tuzildi. Ayni paytda diktatura ijtimoiy harakatni shafqatsizlik

bilan bostirish yo‘lini tutdi.

74

Primo de Rivera o‘z diktaturasiga qonuniy tus berishga harakat qildi.



Shu maqsadda 1925-yil dekabrda direktoriyani Ministrlar kabineti bilan

almashtirdi va mamlakatda yangi Konstitutsiyani ishlab chiqishga kirishildi.

Primo de Rivera Italiya fashizmi bilan yaqinlasha boshladi. 1926-yilning

7-avgustida u bilan do‘stlik to‘g‘risida shartnoma imzoladi.

U tashqi siyosatda mustamlakalarni qanday bo‘lmasin saqlab qolishga

intildi. Shu maqsadda milliy-ozodlik harakatini bostirish yo‘lini tutdi.

Xususan, Fransiya bilan birgalikda 1927-yilda Marokash xalqining milliyozodlik

harakatini qonga botirdi. Biroq ichki va tashqi siyosatda qo‘llangan

usullar Primo de Rivera diktaturasini saqlab qola olmadi.

1929-yilda boshlangan jahon iqtisodiy inqirozi og‘ir ahvolda bo‘lgan

Ispaniya iqtisodiyotini izdan chiqardi. Davlat qarzi keskin ko‘paydi. Keng

miqyosda korrupsiya avj oldi.

Mamlakatda inqilobiy portlash ro‘y berishining oldini olish maqsadida harbiy

generalitet yanvar oyida Primo de Riverani iste’fo berishga majbur etdi.

Ispaniya jamiyati bu davrda mamlakatni rivojlantirish

uchun monarxiyani tugatish va respublika

o‘rnatish, agrar islohot o‘tkazish, katolik cherkovi

hukmronligiga barham berish, armiyani demokratlashtirish,

aholi turmush darajasini oshirish, milliy masalani hal etish

kabi muammolarni yechishga muhtoj edi, chunki bu muammolarni hal

etmay turib Ispaniyada siyosiy barqarorlikni ta’minlab bo‘lmas edi.

Iqtisodiy inqiroz bu muammolarni yanada chuqurlashtirib yubordi.

Mamlakatda ish tashlash harakati yangi kuch bilan quloch yoydi. 1930-

yilda bu tadbirda 1 mln dan ortiq ishchi qatnashdi. Bunday sharoitda,

hatto yirik sarmoyadorlar ham, 1876-yilgi Konstitutsiyani qayta ko‘rib chiqish

tarafdori bo‘ldilar. Ularning maqsadi kortes (parlament)ning huquqi

oshirilishiga erishish edi. Sarmoyadorlar o‘z mavqelarini saqlab qolishning

yo‘li monarxiyaga barham berish ekanligini tobora chuqur angladilar.

Mamlakatda respublikachilik harakati kuchaydi.

1931-yil 12-aprelda bo‘lib o‘tgan mahalliy saylovlarda respublikachilar

g‘alaba qozondi. Saylov yakuni haqidagi xabar siyosiy kurashning

rivojlanishiga turtki berdi. Mamlakatda burjua-demokratik inqilobi yuz berdi.

14-aprel kuni inqilobchilar qirol hokimiyati ag‘darilganligini e’lon qildilar.

Buni eshitgan va yengilishiga iqror bo‘lgan qirol Alfonso XIII shu kuni

taxtdan voz kechdi va mamlakatdan qochib ketdi.

1931-yil iyun oyida Ta’sis Majlisiga saylov bo‘lib o‘tdi. Unda respublikachi

partiyalar va sotsialistlar g‘alaba qozonishdi. Mamlakatda sotsialistlar

va so‘l respublikachilarning M. Asanya boshliq koalitsion hukumati tuzildi.

9-dekabrda mamlakatning yangi Konstitutsiyasi qabul qilindi. Konstitutsiya

Ispaniyani «barcha mehnatkashlar respublikasi» deb e’lon qildi.

Mamlakatda chuqur islohotlar o‘tkazilishi belgilandi. Chunonchi, agrar

islohot haqida qonun qabul qilindi. Unga ko‘ra, yirik yer egalarining yerlari

1931-yil inqilobi.

Monarxiyaning

qulashi

75

uning haqini to‘lash evaziga musodara qilinishi ko‘zda tutildi. Bundan



tashqari, eng og‘ir majburiyatlar bekor qilindi. Ijara haqi kamaytirildi. Milliy

masala qisman hal etildi, ya’ni faqat Kataloniyaga cheklangan avtonomiya

berildi, xolos. Koalitsion hukumat ishchilarning ahvolini yaxshilashga

qaratilgan ba’zi tadbirlarni amalga oshirdi. Chunonchi, 8 soatlik ish kuni

belgilandi. Ijtimoiy sug‘urta haqida qonun qabul qilindi.

Tashqi siyosatda Ispaniya Fransiya bilan yaqinlasha boshladi. Italiya

bilan tuzilgan do‘stlik to‘g‘risidagi shartnomani bekor qildi. 1933-yilda Sovet

davlati bilan diplomatik aloqa o‘rnatdi.

So‘l kuchlar koalitsion hukumatining ichki va

tashqi siyosatdagi tadbirlari o‘ng kuchlarni tashvishga

solib qo‘ydi. Ular qanday bo‘lmasin

hokimiyatni egallashga bel bog‘ladilar. Shu

maqsadda 1932-yilda «Ispaniya avtonom o‘nglar konferensiyasi» (SEDA)ga

birlashdilar. Bu tashkilotda sarmoyadorlar, cherkov va harbiy doiralar

bilan hamkorlik qilayotgan katta yer egalari yetakchilik qilardilar. Bu

tashkilotni ayni paytda dehqonlarning o‘ziga to‘q qismi ham qo‘llabquvvatlay

boshladi.

Fashistlar esa 1933-yilda «Ispan falangasi» deb atalgan partiya tuzdilar.

O‘ng kuchlar faollashuviga xalq ommasining so‘l kuchlar hukumati (Asanya

hukumati) siyosatidan noroziligi ham sabab bo‘lgan. Hukumatning

islohotlarni o‘tkazishdagi qat’iyatsizligi xalq ommasi ko‘z o‘ngida uning

obro‘sini to‘ka boshladi. Xususan, agrar islohot nihoyatda sustkashlik bilan

hayotga yarim-yorti tatbiq etila boshladi. Masalan, 2 yil davomida atigi 7

mingdan ortiq dehqon xo‘jaligi yer ololgan, xolos.

Buning ustiga iqtisodiy inqiroz tobora chuqurlashib bordi. Natijada

ishsizlar soni 1,5 mln kishini tashkil etdi. Hukumat milliy masalada ham

jiddiy o‘zgarishlar qila olmadi. Armiyani demokratlashtirish haqidagi va’dalar

qog‘ozda qoldi. Katolik cherkov qudratli kuch bo‘lib qola berdi.

1933-yilning oxirida o‘tkazilgan parlament saylovlarida o‘ng partiyalar

g‘alaba qozondilar. Shu tariqa, Ispaniyada fashistik to‘ntarish bo‘lishi

tobora oydinlasha bordi. O‘nglar hukumati avvalgi islohotlarga qarshi

tadbirlar o‘tkaza boshladi. Chunonchi, cherkovga qarshi qonun bekor

qilindi va ruhoniylarga beriladigan davlat subsidiyasi tiklandi. Bu oddiy

ruhoniylarni xonavayron bo‘lish va qashshoqlikdan saqlab qoldi.

Minnatdorchilik ramzi sifatida, ruhoniylar o‘nglar hukumatining ashaddiy

tarafdoriga aylandilar.

Agrar islohot to‘xtatildi. Davlat to‘ntarishida qatnashgan harbiylar jazodan

ozod etildi. Ayni paytda fashistlarning faoliyatiga qarshi kurashilmadi. Bu

esa fashistik tashkilotlarning yanada o‘sishiga imkon yaratib berdi. Fashistik

partiyalar («Ispan falangasi» va XONS) 1934-yil noyabrda «Ispaniyani

inqilobiy yangilash» deb nomlangan demagogiyadan iborat dasturni e’lon

qildi.


O‘ng kuchlarning

hokimiyat tepasiga

kelishi

76

«26 modda» deb nomlangan bu dastur Buyuk Ispan imperiyasini tuzish



orqali yangi tartib o‘rnatishni targ‘ib etadi. Shu tariqa mamlakatda siyosiy

totalitarizm va kuchli davlat mashinasiga sig‘inish qaror toptirildi.

Fashizm tobora chuqur ildiz ota boshlagan bir

sharoitda so‘l kuchlar birlashish zarurligini anglab

yetdilar. 1936-yil 15-yanvarda ular xalq fronti haqida bitim imzoladilar.

Xalq fronti o‘zining saylov oldi dasturida saylovchilarga siyosiy mahbuslarni

afv etishga, ishdan bo‘shatilganlarni ishga tiklashga, repressiya

aybdorlarini jazolashga, armiya va davlat apparatini demokratlashtirishga,

dehqonlarga soliq va ijara haqini kamaytirishga, ishsizlikni tugatish uchun

jamoat ishlarini tashkil etishga, ijtimoiy sug‘urta to‘g‘risidagi qonunni tiklashga

va’da berdilar.

1936-yil 16-fevralda parlamentga bo‘lib o‘tgan saylovda Xalq fronti

g‘alaba qozondi. Xalq fronti hukumati o‘z va’dalarini bajarishga kirishdi.

Masalan, agrar islohot bo‘yicha 1936-yilning iyuligacha dehqonlar 700 ming

gektardan ortiq yer oldilar. Xalq fronti hukumatining chuqur islohotlari

yirik sarmoyadorlarni, cherkovni, katta yer egalarini, harbiy generalitetni

tashvishga solib qo‘ydi. Ular mamlakatda harbiy to‘ntarish o‘tkazishga

tayyorgarlik ko‘rdilar. Gitler va Mussolini ularni qo‘llab-quvvatlashga va’da

berdilar.

1936-yilning 17-iyul kuni harbiylar Marokashda isyon boshladilar. 18-

iyulda isyon Ispaniya hududiga ko‘chdi. Shu tariqa, Ispaniyada fuqarolar

urushi boshlandi. Armiyaning 80 foizi isyonchi fashistlar tarafiga o‘tdi.

Isyonga general F. Franko (1892—1975) rahbarlik qildi. Ispaniya qonuniy

hukumati respublikaning konstitutsiyaviy tuzumini himoya qilish yuzasidan

shoshilinch choralar ko‘ra boshladi. 300 ming kishilik respublikachilar

armiyasi tuzildi. Fuqarolar urushi taqdirini Germaniya va Italiyaning aralashuvi

hal etdi. Ular o‘z harbiy kuchlarini F. Frankoga yordamga yubordilar

(jami 365 ming kishi). AQSH «betaraflik», Buyuk Britaniya va Fransiya

Ispaniya ishlariga «aralashmaslik» yo‘lini tutdilar. Natijada respublikachilar

chetdan qurol sotib olish imkonidan mahrum bo‘ldilar. Yevropa

davlatlaridan, shu jumladan Sovet davlatidan ko‘ngilli qismlar kelib, Ispaniyaning

qonuniy hukumati tomonida turib urush harakatlarida qatnashdilar.

Shunday og‘ir sharoitda ham hukumat (Largo Kabalero) islohotlarini

davom ettirdi. Birgina 1936-yilning 7-oktabridan, dekretga ko‘ra, dehqonlar

va chorakorlarga 5,5 mln ga yer berildi, basklarga milliy avtonomiya e’lon

qilindi, oziq-ovqat mahsulotlariga qat’iy narx belgilandi.

1936-yil sentabrda isyonchi fashistlar mamlakat

poytaxti Madridga hujum boshladilar. Fashistlar

harbiy aslaha sifati va miqdori jihatidan katta

ustunlikka ega edi. Respublikachilar ularga qarshi mardonavor jang qildilar.

Biroq kuchlar teng emas edi. Fashizm g‘alaba qozondi. 1939-yil 28-martda

Madrid egallandi. G‘arb davlatlari F. Franko hukumatini darhol tan oldilar.

Fashistik diktatura

o‘rnatilishi

Xalq fronti g‘alabasi

77

Buyuk Britaniya va Fransiya hali qonuniy hukumat qulamagan paytdayoq



isyonchi fashist hukumatini tan olgan bo‘lsalar, AQSH 1939-yilning

1-aprelida tan oldi. Shu tariqa fashistik davlatlar soni yana bittaga ko‘paydi.

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

1. Birinchi jahon urushi Italiya va Ispaniya uchun qanday oqibatlar keltirganligini

faktlar asosida taqqoslang.

2. Italiya va Ispaniya iqtisodiyotidagi o‘xshash va farqli jihatlarni ajrating.

3. Yevropaning bu ikki davlatida fashizm qay tariqa hokimiyat tepasiga kelganini

tahlil qiling.

4. B. Mussolini joriy etgan korporativ davlatning mohiyati haqida so‘zlab bering.

5. B. Mussolini hamda Primo de Riveraning ichki va tashqi siyosati haqida

nimalarni bilib oldingiz?

6. Totalitarizmning mohiyatini izohlab bering.

7. Fashizmning Italiyada qonuniy yo‘l bilan, Ispaniyada esa davlat to‘ntarishi

yo‘li bilan hokimiyat tepasiga kelganligini qanday izohlaysiz?

8. Nega G‘arb davlatlari Ispaniya ishlariga aralashmaslik siyosatini yuritgan

edilar?


JADVALNI TO‘LDIRING. ITALIYA VA ISPANIYA HUKUMAT

RAHBARLARI FAOLIYATI (1918—1939)

T.r.

Hukumat


rahbarlari nomi

Faoliyat


ko‘rsatgan yili

Ichki


va tashqi siyosati

8-§. Amerika Qo‘shma Shtatlari

AQSH jahon urushi natijasida dunyoning qudratli

davlatiga aylandi. Xo‘sh, qanday omillar

bunga sabab bo‘ldi? Ma’lumki, AQSH Birinchi

jahon urushiga 1917-yilning aprel oyida kirgan

edi. Yevropadagi harbiy harakatlarda esa 1918-yilning yozidan ishtirok

etdi. AQSH monopoliyalari Yevropa davlatlariga ulkan miqdorda qurolyarog‘

va oziq-ovqat mahsulotlari sotdi. Urush yillarida Qo‘shma Shtatlar

monopoliyalari 35 mlrd dollar miqdorida sof daromad ko‘rdilar. Ayni

paytda Yevropa davlatlari AQSHdan katta miqdorda qarz olishga majbur

bo‘ldilar.

Chunonchi, Yevropaning 20 davlati (jumladan, Buyuk Britaniya va

Fransiya ham) 10 mlrd dollar miqdorida qarz bo‘lib qoldi. Bu qarz uchun

yiliga to‘laydigan foizning o‘zi 1 mlrd dollarni tashkil etgan. Vaholanki,

AQSH urushgacha Yevropa davlatlaridan 6 mlrd dollar qarz edi. Urush

yillarida AQSHning chetga sarmoya joylashtirishi 6 baravar ko‘paydi.

Birinchi jahon

urushining AQSH

uchun oqibatlari

?

78

AQSH tashqi savdo aylanmasi 1914-yilda 2,3 mlrd dollarni tashkil etgan



bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 1920-yilda 8 mlrd dollarga yetdi. Eksport importdan 4

mlrd. dollar ortiq bo‘ldi. AQSH xazinasida dunyo oltin zaxirasining deyarli

50 foizi to‘plandi. 1914—1920-yillar mobaynida AQSH milliy boyligi 2,5

baravar ortdi.

1920-yilga kelib butun dunyoda ishlab chiqarilgan mahsulotning 47 foizi

AQSH hissasiga to‘g‘ri keldi. Ayni paytda AQSH sanoatining turli tarmoqlari

ham gurkirab rivojlandi. Masalan, dunyo bo‘yicha avtomobilning 80 foizi,

neftning 67 foizi AQSHda ishlab chiqarildi.

Shu tariqa AQSH jahonning yetakchi davlatiga, moliyaviy markaziga

va jahon bozorining qudratli tayanchiga aylandi.

Yuqorida qayd etilganidek, urush AQSHni nihoyatda

boyitdi. Biroq bu narsa Amerika jamiyatidagi

ijtimoiy muammolarni butunlay hal etgani

yo‘q. Aksincha, bu ijtimoiy muammolar keskinlashib bordi. Chunonchi,

1918-yilning oxirida ishsizlar soni 3 mln dan ortiq kishini tashkil etdi.

Urush yillarida kundalik xalq iste’mol tovarlari ishlab chiqarish kamaydi.

AQSH monopoliyalari to‘plagan boylik yildan yilga o‘sdi. Biroq mehnat

ahli turmush darajasi boylik bilan teng o‘smadi. Natijada ishchilar o‘z haqhuquqlari

uchun kurasha boshladilar. Bu kurashda qatnashganlarning soni

1919-yilda 4 mln dan ortiq kishini tashkil etdi va ular 44—48 soatlik ish

haftasini talab qildilar.

AQSH hukmron doiralari ishchilar harakatiga va ularning so‘l tashkilotlari

faoliyatiga mavjud konstitutsiyaviy tuzumga qarshi suiqasd deb

qaradilar. Shu tufayli mamlakatda o‘zgacha fikrlovchilarga qarshi eng

shafqatsiz va mislsiz qatag‘on avj oldirildi. Xususan, AQSH hukumati 1918-

yilda «Da’vatkorlik to‘g‘risidagi hujjat»ni qabul qildi. Hujjat mamlakatdagi

mavjud tuzum to‘g‘risida bildiriladigan har qanday salbiy fikrlarni jinoyat,

deb e’lon qildi. Bunday ayblovga uchraganlar yo 10 ming dollar jarima

to‘lardi, yoki 20 yil muddatga ozodlikdan mahrum etilardi.

2 mingdan ortiq kishi shunday jazolarga mahkum etildi. 1919-yilda

sanoatda xususiy mulkdorlikni qoralovchi har qanday da’vat man etildi.

1920-yilda o‘zgacha fikrlashda shubha qilinganlikda ayblanib, 10 mingga

yaqin taraqqiyparvar arboblar hibsga olindi. Kasaba uyushmalari ichida

Amerika Mehnat Federatsiyasi (AMF) faollari va rasmiy rahbariyatning

siyosatiga qarshi chiquvchilar ham quvg‘in ostiga olindi. Jumladan, 1920-

yilda kasaba uyushmalari harakatining faollari, italiyalik muhojirlar Sakko

va Vansetti bankini talash va politsiyachini o‘ldirishda ayblanib qamoqqa

olindilar. Sud ularni o‘lim jazosiga hukm qildi va 1927-yilda ular elektr

stulga o‘tqazilib qatl etildi. Bu mudhish voqeaning atayin uyushtirilganligi

faqat Ikkinchi jahon urushidan keyin dunyoga ma’lum bo‘ldi.

Shu tariqa AQSHda 20-yillarning 2-yarmida o‘zgacha fikrlovchi va so‘l

tashkilotlar tugatildi. AMF 1923-yilda ishchi tashkilotlar «Baltimor-Ogayo»

Amerika jamiyatidagi

muammolar

79

deb nomlangan rejani qabul qilishlariga erishdi. Unga ko‘ra, mulkdorlar



ishchilar maoshini oshirish majburiyatini oldilar. Amerika ishchilar harakatida

ish tashlash 1926-yilda barham topdi.

Kasaba uyushmalari esa, o‘z navbatida, korxona egalari bilan kelishib,

ish tashlashlarga yo‘l qo‘ymaslik, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish

va ish kunini uzaytirishga rozilik berish majburiyatini oldilar.

1922-yilning oxirida AQSH iqtisodiyotida yangi

yuksalish boshlandi. 1928—1929-yillarga kelib

AQSH sanoati Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya,

Italiya va Yaponiya sanoati birgalikda ishlab chiqargandan ko‘p

mahsulot ishlab chiqardi. Chetga sarmoya chiqarish 1929-yilda 4 baravar

ortdi. 1919—1929-yillar davomida AQSHning chet davlatlarga bergan qarzi

boshqa barcha rivojlangan davlatlar bergan qarzdan ko‘p bo‘ldi. Bu qarzlar

evaziga AQSH 1922—1932-yillar davomida 9,2 mlrd dollar foyda oldi.

AQSH sudxo‘r davlatga aylandi.

AQSHda iqtisodiy yuksalish yangi texnikaviy asosda eng yangi texnika

uskunalarini qo‘llash, konveyer tizimi, standartlashtirish va modernizatsiyalash

kabi usullarni keng tatbiq etish yo‘li bilan amalga oshirildi. Buning natijasi

o‘laroq, birgina avtomobilsozlik sanoatida 1927-yilda 7 mln dona avtomobil

ishlab chiqarildi. Shu tariqa ishlab chiqarish Amerika jamiyati taraqqiyotini

harakatlantiruvchi kuchga aylandi.

Ishlab chiqarishning tinimsiz o‘sishi orqali katta boylik yaratilishi

rejalashtirildi va bu boylikning bir qismi qashshoqlikka barham berishga

sarflanishi lozim edi. Shu tariqa, jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni hal

etishning Yevropa yo‘lidan farq qiluvchi Amerika yo‘li vujudga keldi.

Yevropa yo‘li — ijtimoiy muammolarni ijtimoiy islohotlar yo‘li bilan hal

etish yo‘li. Amerika yo‘li esa tadbirkorlik faoliyatini yanada o‘stirish orqali

mulkdorlarni yanada boyitish va bu boylikning bir qismini ijtimoiy muammolarni

hal etishga sarflash yo‘li edi. Bu hodisa tarixda «yangi ijtimoiy

falsafa», deb nom olgan.

AQSHda yangi ijtimoiy falsafa hayotda ma’lum darajada o‘z ifodasini

topdi. 20-yillar oxirida avtomobillar soni 28 mln ni tashkil etdi. Bu —

Amerika deyarli har bir oila avtomobilga egalik qilishi imkoniyatini qo‘lga

kiritdi, degani edi. Boshqa iste’mol tovarlari ham ko‘plab ishlab chiqarildi.

Tovarlarni kreditga sotish keng yo‘lga qo‘yildi. Bu esa ishlab chiqarishning

yanada o‘sishiga olib keldi. Mamlakat to‘la telefonlashtirildi.

Biroq bu aytilganlar Amerika jamiyatida muammolar tugatildi, degani

emas edi. Xususan, 1928-yilda jamiyatda ishsizlar soni 3 mln kishini tashkil

etdi. Qishloq xo‘jaligi og‘ir ahvolda qoldi. 1920—1930-yillarda fermer

xo‘jaliklari soni kamaydi. Ularning qarzi 15 mlrd dollarga yetdi. Buning

asosiy sababi mamlakatda qishloq xo‘jalik mahsulotlari asosan chet davlatlardan

keltirilishi edi.

20-yillarda AQSHning

iqtisodiy ahvoli

80

AQSHdek qudratli rivojlangan davlat ham iqtisodiy



inqirozni chetlab o‘ta olmadi. 1929-yilning

kuzida AQSHda iqtisodiy inqiroz boshlandi. Bu

inqiroz boshqa davlatlarga ham keng yoyildi va u jahon iqtisodiy inqiroziga

aylandi. Inqirozga ortiqcha ishlab chiqarish sabab bo‘ldi. Iqtisodiy inqiroz

AQSH uchun eng ko‘p talafot keltirdi. Shuning uchun ham u «Buyuk depressiya

» deb nom oldi. Chunonchi, inqiroz tufayli AQSHda sanoat ishlab

chiqarishi deyarli 50 foizga qisqardi. 10 ming bank sindi. 130 mingga yaqin

savdo va sanoat firmalari bankrot bo‘ldi. Ishlab chiqarilgan tovarlar sotilmay

qoldi. Natijada ular yo‘q qilina boshlandi.

Ishchilarga to‘lab kelinayotgan yillik ish haqining umumiy summasi 15

mlrd dollardan 6 mlrd dollarga tushib qoldi. 1933-yilning boshida

mamlakatda ishsizlar soni 17 mln kishini tashkil etdi. Bu AQSH tarixida

eng yuqori ko‘rsatkich edi. Mamlakatda ishsizlikni sug‘urtalash haqida qonun

yo‘q edi. Natijada ochdan o‘lish hollari ham yuz berdi. Inqiroz AQSH

qishloq xo‘jaligi uchun ham ayanchli bo‘ldi. Xarid narxining pasayishi fermer

xo‘jaliklarini halokat yoqasiga olib keldi.

Prezident Guver (1928—1932) hukumat korxonalari sinishining oldini

olish maqsadida 3,5 mlrd dollarlik kapitalga ega bo‘lgan moliyaviy qayta

qurish korporatsiyasini tashkil etdi. Hukumat Federal fermer kengashiga

500 mln dollar mablag‘ ajratdi. Uning maqsadi tovarlarning bozordagi narxini

tushirmasdan saqlashni ta’minlash edi. Biroq bu tadbirlar yetarli samara

bermadi.


«Buyuk depressiya» ommaviy stachka harakatining boshlanishiga sabab

bo‘ldi. Ishsizlar Vashington shahriga yurish boshladilar. Bu yurishlar «ochlar

yurishlari» deb nom oldi. Hukumat ommaviy harakatlarni shafqatsizlik bilan

bostirdi.

1932-yilda AQSHda bo‘lib o‘tgan prezidentlik

saylovida Demokratlar partiyasi nomzodi Franklin

Delano Ruzvelt g‘alaba qozondi.

U AQSH tarixida eng mashhur prezident sifatida nom qoldirdi. AQSH

Konstitutsiyasiga ko‘ra, bir kishi ketma-ket ikki marta prezident etib saylanishi

mumkin bo‘lgan holda F. Ruzveltga kelganda, davr nuqtayi nazaridan kelib

chiqib, Konstitutsiyaning bu talabini buzishga to‘g‘ri keldi. U to‘rt marta

ketma-ket prezidentlikka saylandi.

Xo‘sh, F. Ruzvelt (1882—1945) qanday xizmatlari evaziga bunday

buyuklikka erishgan? U AQSHni iqtisodiy inqirozdan qutqarish va uning

buyukligini saqlab qolishning har tomonlama puxta ishlangan rejasini yarata

oldi va uni hayotga to‘la tatbiq qildi. Bu AQSH tarixiga F. Ruzveltning

«yangi yo‘li» nomi bilan kirdi. Yangi yo‘l — Amerika iqtisodiyotida keng

miqyosli islohotlar o‘tkazish yo‘li edi.

Uning mohiyati ishlab chiqarish vositalariga xususiy mulkchilikni to‘liq

saqlab qolgan holda, davlat boshqaruvini iqtisodiyotga va ijtimoiy muno-

F. Ruzveltning

«yangi yo‘li»

30-yillarda

iqtisodiy ahvol

81

sabatlarga keng joriy etishni tashkil etadi. F. Ruzveltning «yangi yo‘li»



bo‘yicha davlat mamlakat iqtisodiyotini boshqarishga faol aralashdi.

Mehnat huquqi jiddiy ravishda qayta ko‘rib chiqildi. Ishsizlikka qarshi

kurash uchun katta miqdorda mablag‘ ajratildi. Ayni paytda ijtimoiy sug‘urta

asoslari — pensiya, nafaqa, sog‘liqni saqlash va xalq ta’limini takomillashtirish

ko‘zda tutildi.

F. Ruzvelt ishni birinchi navbatda banklarni saqlab qolishdan boshladi.

Shu maqsadda Favqulodda bank qonuni qabul qilindi. Unga ko‘ra, faqat

eng yirik banklarga davlat qarzi olishga ruxsat etildi. Oqibatda 25 mingta

bankdan 15 mingtasi qoldi. Ular davlatdan qarz olib, omonatchilar ko‘z

o‘ngida o‘z obro‘larini saqlab qola oldi. 1933-yilda «Sanoatni qayta tiklash

haqida» qonun qabul qilingan. Bu qonun sanoatning davlat tomonidan

boshqarilishi tizimini joriy etdi.

Bu tizim sanoatning har bir sohasi uchun ishlab chiqilgan «Halol raqobat

kodeksi» deb nomlangan hujjatda o‘z ifodasini topgan. Bu kodekslarda har

bir korxonaning mahsulot ishlab chiqarish hajmi, mahsulot narxi, savdo

bozori belgilab qo‘yildi.

Ayni paytda qonun ish haqi eng kam miqdori hamda ish haftasining

maksimal vaqti kodekslarda qat’iy belgilanishini talab etadi. Bundan tashqari,

qonunda korxona ma’muriyati bilan jamoaviy shartnoma tuzilishi, ishsizlarga

yordam berilishi ko‘zda tutildi.

Davlat ishsizlikka qarshi kurash maqsadida ijtimoiy ishlar maxsus

qo‘mitasini tuzdi. Bu qo‘mitaga yo‘l qurish, maktablarni ta’mirlash, sport

Franklin Delano Ruzvelt.

6 — Jahon tarixi

82

majmualari barpo etish kabilar yuklatildi. Shu orqali 8 mln ishsiz ish bilan





Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   42


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa