Bob. O’zbekiston ijtimoiy siyosatining inson manfaatlarini qondirish va qo’llab-quvvatlashga qaratilganligi


Ijtimoiy himoya yo’nalishlarining tarkibiy qismlari8



Download 1,18 Mb.
bet6/12
Sana13.04.2022
Hajmi1,18 Mb.
#548418
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12
Bog'liq
мехрибонлик уйи

Ijtimoiy himoya yo’nalishlarining tarkibiy qismlari8
Daromad siyosati haqida gap ketar ekan, avvalambor, totalitar tizim paytida shakllanib qolgan boqimandalikning har qanday ko‘rinishlariga barham berish zarurligini ta‘kidlab o‘tish lozim. Ma‘lumki, iqtisodiy tizimda daromadlar bir tekisda taqsimlanib, kishilarni iqtisodiy jihatdan baravarlashtirishga intilish yetakchi o‘rinda turardi, boy bo‘lish ta‘qiqlanardi, daromadlar ma‘lum miqdor bilan cheklanardi. Bunday sharoitda xalqimiz «davlat va hukumat, korxona va ho‘jalik bor ekan, ular hammasini o‘ylaydi va bizni kulfatda qoldirmaydi», deb o‘z imkoniyatlarini to‘la-to‘kis ishga solmasdan boqimandalik kayfiyatida yashab keldilar.
Bozor munosabatlari sharoitida olingan daromadlarni taqsimlash tenglikni emas, balki tengsizlikni keltirib chiqaradi. Bu esa o‘z navbatida tovar va xizmatlarni yaratishning o‘sishi uchun kuchli rag‘bat bo‘lib xizmat qiladi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida daromadlarning yuqori darajasi cheklanmagan bo‘lib, ularni har bir insonning mehnat natijalari va sifatiga qarab taqsimlash tizimi hukmronlik qiladi.
Daromatning qobiliyat, bilim, malaka, mahorat va umuman, salohiyatga qarab taqsimlanishidan kelib chiqqan tengsizlik tabiatan adolatli hisoblanadi. Yaxshi ishlagan ishchi yoki xizmatchining ko‘p daromad topishi tabiiy, chunki u hayotiy ne‘matlarni ko‘p va sifatli yaratgani uchun ularni ko‘proq o‘zlashtirishi kerak.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida davlat turli iste‘mol mollari, ayniqsa, oziq-ovqat mahsulotlari narxlariga dotatsiyalar o‘rnatadi, ya‘ni ularni haqiqiy bahosidan kamroq narxlarda sotishni nazarda tutadi. Bunday dotatsiyalar aholining muayyan qatlamlarini emas, balki barcha fuqarolarni ijtimoiy himoyalash maqsadida joriy etilib, davlat byudjetiga anchagina og‘ir yuk hisoblanadi. Aholi daromadlari darajasida keskin tabaqalashuvga yo‘l qo‘ymaslik choralari davlatning diqqat markazida turuvchi masalalardan hisoblanadi9. Shuni nazarda tutish kerakki, gap adolatsiz daromatlar to‘g‘risida borayapti. Katta daromad faqat halol va unumli ish natijasi evaziga bo‘lishi kerak. Nopok yo‘l bilan daromad topuvchilar davlat nazoratida bo‘ladi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida birmuncha rivojlanib ketgan nopok daromad topish yo‘llari bu tizim madaniylashib borgan sari tobora barham topib boradi va adolatli daromadlar salmog‘i ortib boradi.
Daromad siyosati sohasida indeksatsiya muhim rol o‘ynaydi. Aholi daromadini indeksatsiya qilish deganda, aholi buyumlari va xizmatlarning qimmatlashgan bir qismini yoki to‘la qismini qoplash uchun fuqarolarning daromadini oshirish tushuniladi. Indeksatsiya bir yo‘la beriladigan ish havi, nafaqa, stipendiya va boshqa turdagi daromadlarning darajalarini qayta ko‘rib chiqish yo‘li bilan amalga oshiriladi. Jahon amaliyotida indeksatsiyaning avtomatik va yarim avtomatik usullari mavjud.
Indeksatsiyaning avtomatik usulida ish haqi baho indeksining o‘sish sur‘atiga munosib ravishda oshiriladi va aholi daromadining zarar ko‘rgan qismi to‘la qoplanadi. Ammo bu usul ish haqining samarali tashkil qilinishiga salbiy ta‘sir ko‘rsatadi, chunki bunda ish haqining oshishi mehnat unumdorligi bilan bog‘lanmagan holda amalga oshiriladi10.
Yarim avtomatik usulda bahoning oshishini hisobga olgan holda ish haqini qanchaga oshirish uch tomon (davlat, kasaba uyushmasi va ishlovchilar) ishtirokida shartnoma tuzish yo‘li bilan yechiladi.
Indeksatsiyani amalga oshirishda «iste‘mol savatchasi» tarkibini aniqlash zaruriyati tug‘iladi. Insonga zarur bo‘lgan oziq-ovqat, sanoat mollari va xizmatlarning tirikchilik uchun kifoya qiladigan hajmi «iste‘mol savatchasi» deb ataladi.
Aholining shunday qatlamlari borki, ular qanchalik faollik qilmasinlar, o‘z daromadlarini oshira olmaydilar. Bular qatoriga nafaqaho‘rlar, bolalikdan nogironlar, urush nogironlari, ishsizlar, ko‘p bolali oilalar, mehnatda turli baxtsiz hodisalarda mayib bo‘lgan fuqarolar kiradi.
Respublika mustaqilligi qo‘lga kiritilgan dastlabki kunlardan boshlab hukumatimiz bu toifadagi aholiga alohida e‘tibor berib kelmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 39-moddasida «Har kim qariganda, mehnat layoqatini yo‘qotganda, shuningdek, boquvchisidan mahrum bo‘lganda va qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda ijtimoiy ta‘minot olish huquqiga ega»11, _ deb ta‘kidlanadi.
Nafaqaxo‘rlarni ijtimoiy himoyalash maqsadida ularga beriladigan nafaqalar kompensatsiya to‘lovlari tarzidagi bevosita pul to‘lovlari bilan birga imtiyozlar va turli dotatsiyalar tarzidagi bevosita to‘lovlar ham keng qo‘llanilmoqda. Masalan, nafaqaxo‘rlardan soliq olinmaydi va ijtimoiy ahvoli e‘tiborga olinib, ular oladigan nafaqaning mutlaq miqdori ish haqining eng kam miqdoridan ortiq bo‘lishiga muttasil harakat qilinmoqda.
Respublikamizga nogironlarga ham katta e‘tibor qaratilmoqda. Nogironlar yer yuzidagi jami aholining 7,5 foizini tashkil qiladi. Mamlakatimizda esa bu ko‘rsatkich 2,5 foiz atrofida. Ularning har biriga nafaqa va boshqa imtiyozlar Bilan bir qatorda o‘rtacha 2-3 minimal ish haqi miqdorida yordam berib kelinmoqda.
Respublika Oliy Majlisi tomonidan qabul qilingan «nafaqa to‘g‘risida»gi, «Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish to‘g‘risida»gi qonunlar ularning haqhuquqlarini qonun yo‘li bilan himoya qilishga qaratilgandir. Aholining kam ta‘minlangan qatlamlarini ijtimoiy himoya qilish, ularga davlat tomonidan madad berish tizimi muttasil takomillashtirib borilmoqda. 1994 yilning oktabr oyidan boshlab kam ta‘minlangan oilalarga davlat nafaqasi joriy etildi. Bu nafaqa eng kam ish haqi miqdorining 1,5 - 3 baravariga tengdir.
Kam ta‘minlangan oilalarga ko‘rsatiladigan yordamni taqsimlash fuqarolarning mahalliy o‘zni-o‘zi boshqarish organlari - mahallalar zimmasiga yuklatilgan.
Hozirgi kunda mamlakatimizda istiqomat qiluvchi oilalarning 10-12 foizi nafaqa olmoqda.
Shunday qilib, mamlakatimizda ijtimoiy himoyalashning noyob tizimi shakllandi va amalga oshirilmoqda.
Bugungi kunda aholiga ijtimoiy hizmatlar ko‘rsatish sohasida ijtimoiy himoyaning quyidagi yo‘nalishlari ustivor hisoblanadi:
_ islohotlarning birinchi bosqichida sog‘liqni saqlash, maorif va madaniyat sohasida yaratilgan tizimni yanada rivojlantirish;
_ davlat tomonidan sog‘liqni saqlash muassasalarini dori-darmonlar, vaksinalar va boshqa tibbiy ashyolar bilan ta‘minlash, kasallanish, o‘lim va bolalar o‘limi ko‘payishining oldini olish;
_ ijtimoiy sohani davrlat tomonidan pul bilan ta‘minlashning kamayishiga yo‘l qo‘ymaslik, uni byudjetdan tashqari mablag‘lar bilan ta‘minlashning bozor mexanizmini yaratish;
_ maorif va sog‘liqni saqlash tizimida bozor o‘zgarishlarini jadallashtirish va xodimlarning o‘z mehnati natijalaridan moddiy manfaatdorligini yuksaltirish choralarini amalga oshirish.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida ijtimoiy soha - sog‘liqni saqlash, ta‘lim, madaniyat va san‘at, shuningdek, ilmfan, ayniqsa, mushkul ahvolga tushib qoladi. Shu sababli mamlakatimizda aynan shu sohalarni ustivor darajada rivojlantirish, ularda ishlovchilarning mehnatiga munosib baho berish va ularni kuchli ijtimoiy himoyalash siyosati amalga oshirilmoqda. O‘tgan 22 yillik mustaqil taraqqiyotimiz davomida mamlakatimiz erishayotgan natija va marralar haqidagi ko‘rsatkichlar yurtimizda bo‘layotgan mislsiz o‘zgarishlar to‘g‘risida aniq tasavvur beradi.
Ana shu davrda O‘zbekiston iqtisodiyoti 4,1 barobar o‘sdi. Agarki mamlakatimiz aholisi ayni shu davrda qariyb 9,7 millionga ko‘payib, bugungi kunda 30 million 500 mingga yaqin kishini tashkil etayotganini hisobga oladigan bo‘lsak, axoli jon boshiga nisbatan o‘sish 3 barobardan ziyodni tashkil etishi bizning naqadar ulkan taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tganimizdan dalolat beradi. Jahon miqyosida hali-beri davom etayotgan moliyaviy-iqtisodiy inqirozning jiddiy ta`siriga qaramasdan, mamlakatimiz yalpi ichki mahsulotining yillik o‘sishi 2008-2013 yillarda 8 foizdan oshdi, 2014 yilda esa bu ko‘rsatkich 8,1 foizni tashkil etadi. Bunday o‘sish sur`atlarini kamdan-kam davlatlarda kuzatish mumkin.
O‘tgan davr mobaynida makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarning mutanosibligi, davlat byudjetimizning profitsit bilan, ya`ni oshirib bajarilishi ta`minlanmoqda.
Mustaqillik yillarida mamlakatimizda axolining real yalpi daromadlari jon boshiga 8,2 barobar oshganining o‘zi xalqimizning hayot darajasi tobora o‘sib borayotganidan dalolat beradi. O‘zbekistonning tashqi davlat qarzi yalpi ichki maxsulotga nisbatan 16 foizdan oshmayapti, eksport va oltin-valyuta zaxiralarimiz hajmi ko‘payib bormo?da.
Istiqlol yillarida mamlakatimiz iqtisodiyotida dollar hisobida 162 milliarddan ortiq kapital mablag‘ o‘zlashtirilgan bo‘lib, buning 56 milliard dollardan ziyodi xorijiy investitsiyalardir. Faq‘atgina 2013 yilning o‘zida kapital investitsiyalar hajmi dollar hisobida qariyb 14 milliardni yoki yalpi ichki mahsulotga nisbatan 23 foizni tashkil etadi.
Bularning barchasi avvalo iqtisodiyotimizdagi ijobiy tarkibiy o‘zgarishlar natijasi, yangitdan ishgа tushirilgan, jahon bozorida talab katta bo‘lgan raqobatdosh mahsulotlar ishlab chiqarayotgan yuzlaб, minglab zamonaviy korxonalar demakdir. Bugun bir fikrni hech ikkilanmasdan, to‘la ishonch bilan aytishimiz mumkin: O‘zbekiston tarixan qisqa muddatda iqtisodiyoti biryoqlama rivojlangan, asosan paxta xomashyosi etkazib berishga moslashgan, paxta yakkahokimligi halokatli tus olgan qoloq respublikadan tez sur`atlar bilan o‘sib borayotgan zamonaviy sanoat tarmoqiga ega bo‘lgan, jadal taraqqiy etayotgan mamlakatga aylandi. Buning yaqqol tasdg‘i - mamlakatimizning yalpi ichki mahsuloti tarkibida sanoatning ulushi 1990 yildagi 14,2 foiz o‘rniga bugungi kunda 24,3 foizni tashkil etgani, ayni paytda qishloq xo‘jaligining ulushi esa 34 foizdan 17 foizga kamayganidir12.

Download 1,18 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish