Алишер Навоий номидаги Самарқанд Давлат университети Тарих факултети Фан: Ўзбекистонда савдо муносабатлари ва тадбиркорлик тарихи


------------------------3--------------------------



Download 91 Kb.
bet3/4
Sana29.12.2021
Hajmi91 Kb.
#79229
1   2   3   4
Bog'liq
buyuk ipak yoli - shakillanish rivojlanish bosqichlari va hozirgi zamon

------------------------3--------------------------

Amir Temur vafotidan so’ng saltanatda boshlangan siesiy boshbodoqlik va uni bir qancha mustaqil davlatlarga bo’linib ketishi, «Buyuk ipak yo’li»ga e’tiborning pasayishi oqibatida G’arbiy Evropa davlatlari bilan Temurning o’rnatgan bevosita savdo va elchilik aloqalari asta-sekin susayib, keyinchalik esa butunlay barham topdi. Bu, shubhasiz, Markaziy Osiyoning G’arbiy Evropa va unda shakllanaetgan jahon bozoridan ajralib, Markaziy Osieliklarning dunyo xalqlarining iqtisodiy va ijtimoiy taraqqietidan chetda qolishining boshlanishi edi.

Amir Temur vafoti bilan vorislar o’rtasida toju-taxt talashuvi boshlandi. Oqibatda Xurosonda SHohrux Mirzo; Balx, G’azni. Qandahorda Pirmuhammad; G’arbiy Eron va Ozarbayjonda Mironshohning o’g’illari Umar Mirzo bilan Abubakr Mirzolar hokimi bulib mutlaq bo’lib oladilar. «Buyuk ipak yo’li»ning shimoliy yo’nalishida joylashgan viloyatlar Turkiston, Sabron, O’tror, Sayram Amir Berdibekning tasarrufida qoladi. O’ra-Tepa bilan Farg’onani Amir Xudoydod egallab oladi, Xorazmni esa Oltin O’rdaning nufuzi amirlaridan Idiku O’zbek bosib oladi. SHunday qilib, muhim savdo yo’lida joylashgan deyarli barcha hududlarda hukmdorlar o’z tartiblarini o’rnatishga kirishdilar.

Amir Temur avlodari o’rtasidagi hokimiyat uchun qattiq kurash naqd besh yilga cho’ziladi va, shubhasiz, mamlakat aholisining iqtisodiy ahvoliga keskin ta’sir etib, xalqning jiddiy noroziligiga sabab bo’lgan edi. Temuriyzodalar oliy hokimiyat uchun, noiblar o’z viloyatlarida mustaqil bo’lib olish uchun kurashdilar. SHoxruh boshlagan harakat mamlakat fuqarosining ko’pgina tabaqalari tomonidan quvvatlanadi. SHu boisdan, SHoxruh Temur hukmronligi o’rnatilgan viloyatlarni o’z qo’l ostiga olishga hamda mamlakatda tinchlik va osoyishtalik o’rnatishga muttasil harakat qiladi.

SHoxruhning o’limi temuriylar o’rtasida o’zaro urushlarni yana avj oldirib yuboradi. Uning o’g’li Ulug’bek hukmronlik qilgan davrni ham siesiy beqarorlik, taxt uchun kurashlar bilan ta’riflash mumkin. Temuriyzodalar o’zaro kurash bilan band bo’lib, «Ipak yo’li»ga e’tibor bermay qo’ydilar. Masalan, Abdulatif ham «Buyuk ipak yo’li»dan boj olishni to’xtatdi, garchi Ulug’bek bunga katta e’tibor bergan edi. Natijada «Buyuk ipak yo’li»da karvonlar yurishi kamaydi, chunki ularning havfsizligini ta’minlaydigan kuchlar barham topdi.

XV asrning oxiri – XVI asrning boshlarida Movarounnahr hududi bir necha mustaqil mulklarga bo’linib ketdi. Ular iqtisodiy jihatdan bir-birlari bilan mustahkam bog’liq edilar, lekin ayrim viloyatlarning hokimlari o’rtasidagi uzluksiz to’qnashuvlar aholining o’zaro xo’jalik aloqalariga halaqit berar edi.

Ayrim hukmdorlar o’z qo’shnilarining erlarini bosib olish hisobiga o’z erlarini kengaytirish payida bo’lib, yurishlar muvaffaqiyatsiz chiqqanda, talab olingan mol-mulklar bilan cheklanishar edi. XV asrning oxirlarida feodallarning bir-birlariga qarshi chiqishlari ancha keskinlashdi. Samarqand va Buxoro jo’shqin ichki savdo va boshqa davlatlar bilan savdo markazlar hamda savdo karvonlarining yo’llari tutashgan shaharlardan edilar. CHo’l aholisi va yirik shaharlardan yiroqdagi tumanlar bilan ayirboshlash savdosi mavjud edi. Qozoq sultonlariga asirga tushgan mashhur odamlar evaziga tovon to’lash uchun o’zbek xoni SHayboniy farmoyishiga binoan bir necha tuyaga yuk bo’ladigan narbas gazlamasi tayerlab qo’yilgan edi.

Karvon yo’llari Markaziy Osie shaharlarini hozirgi Afg’oniston, Hindiston, Eron markazlari bilan Sirdare eqasidagi shaharlar Qozog’iston cho’lidan ko’chmanchilar va Sibir bilan bog’lar edi.

SHu yillarda Xitoy bilan savdo aloqalari ancha susaydi. Xitoy bilan Markaziy Osie o’rtasidagi karvon yo’llarida joylashgan viloyatlarda siyosiy beqarorlik buning asosiy sababi bo’ldi.

Mamlakatdagi va qo’shni viloyatlardagi feodal mojarolarning kuchayishi chet elliklarning bosqinlar karvon yo’llari havfsizligini ta’minlash imkoniyatidan mahrum qildi. Natijada qo’shni davlatlar bilan savdo-diplomatik munosabatlar ham buzildi. Savdo yo’llarining janubga ko’chishi va dengiz savdosining kuchayishi Markaziy Osiyo shaharlarining tashqi savdo aloqalariga jiddiy zarba bo’ldi. Buyuk geografik kashfiyotlar tufayli Hindistondan va hatto ancha shimoldagi viloyatlardan mollarning ko’pgina turlari dengiz yo’lidan yuborila boshladi.

Xalqlarning madaniyatlari va urf-odatlari bir-biriga yaqinlashib, o’zaro munosabatlarning har taraflama yaxshilanishida «Buyuk ipak yo’li»ning ahamiyati benihoyat katta bo’ldi.


        1. «Ipak yo’li» Markaziy Osie xalqlari iqtisodi, madaniy va siesiy hayotida juda katta rol o’ynadi. U tufayli Markaziy Osie xalqlari G’arb va SHarq dunyosi va ularning xo’jalik ixtirolaridan bahramand bo’ldi.

        2. «Ipak yo’li»da Markaziy Osiyo SHarq va G’arb o’rtasida vositachilik rolini o’ynadi. Natijada, Markaziy Osieda migrasiya jarayoni kuchayib, turkiy etnik unsurlarning katta-katta guruhlari paydo bo’ldi.

        3. Milodiy era boshlariga kelib, ipakchilik SHu viloyatiga ham yoyildi. III asrdan boshlab, ipakchilik markazi shimoliy g’arbga SHarqiy Turkistonga ko’chdi. Undan Farg’ona vodiysi, Sug’d, Eron va Vizantiyaga yoyildi.

        4. IX-X asrlarda Somoniylar, XI-XII asrlarda Qoraxoniylar va Saljuqiylar, XIII asrdan mug’ul imperiyasi va, nihoyat, XIV asrning 70-chi yillarida Temur davlati nazoratida bo’ldi.

        5. Ko’p tarmoqli «Ipak yo’li» savdosida Sug’d savdogarlarining o’rni katta bo’ldi. Milodiy eradan boshlab, IX asrgacha esa sug’d tili ipak yo’llari doirasida jahon savdo tili darajasigacha ko’tarildi.

        6. «Ipak yo’li» savdosida sug’dlardan tashqari parfiyaliklar, Eron sosoniylari, turklar, kushonlar, xotanlar, uyg’urlar, tibetliklar, baktriyaliklar ham katta rol o’ynaganlar. Ularning barchasi bu tarixiy jarayonning ijodkorlari sifatida iz qoldirganlar.

----------------------------4--------------------------

Bugungi kunning asosiy vazifasi bobokalonlarimiz qachonlardir ikki dunyoni – SHarq va G’arb dunyosini «Ipak yo’li» orqali bog’lashda faollik ko’rsatgan ekanlar, «Ipak yo’li» tufayli G’arb va SHarqqa, janub va shimolga chiqish imkoniyatini qo’lga kiritgan ekanlar, savdo madaniyati bobida o’ta ishbilarmon sifatida jahonga mashhur bo’lgan ekanlar, bu i’ratli tarixiy merosni tiklash va uni rivojlantirishdan iboratdir.

Keyingi yillarda sobiq SSSRning inqirozga yo’l tutib qaraganda, parokanda bo’lib ketishi natijasida, ilgari sobiq SSSR tarkibidagi respublikalar mustaqil davlatga aylanadi. Hozirgi kunda mustaqillikni o’z qo’liga kiritgan davlatlar xalqaro miqyosda jahon xo’jalik tarkibida faol qatnashib, dunyoning barcha mamlakatlari bilan iqtisodiy, siyosiy, madaniy aloqalarni olib bormoqdalar.

Markaziy Osiyo hududida joylashgan O’zbekiston, Qozog’iston, Turkmaniston, Qirg’iziston va Tojikiston davlatlari ham hozirgi kunda jahon xo’jalik tarkibiga asta-sekinlik bilan kirib bormoqda. Jahon xo’jalik tarkibiga kirib borishda Markaziy Osiyo davlatlari uchun «Buyuk ipak yo’li»ning roli benihoyat kattadir.

Har bir davlatning iqtisodiyotida avtomobil, temir yo’l, dengiz va havo yo’llarining ahamiyati qanchalik ekanligini yaxshi bilamiz. Davlatning geografik joylashishiga bog’liq holda turli xildagi yo’llarning ahamiyati turlicha dengizlardan uzoq, berk havzada joylashgan Markaziy Osiyo respublikalarida yuk tashishda asosan avtomobil va temir yo’l transportlaridan foydalaniladi. Hozirgi texnik taraqqiyot va jadal iqtisodiy rivojlanish davrida faqat qo’shni davlatlar bilan bo’ladigan iqtisodiy aloqalar bizni kanoatlantirmaydi. Biz tovarlarimizni dunyo bozorlariga olib chiqishimiz zarur, tovarlarni ichki bozorlarimizga olib kirishimiz zarur. Buning uchun esa avtomobil va temir yo’l transportlaridan tashqari dengiz transportlaridan ham foydalanishimiz kerak. Markaziy Osiyo davlatlariga masofa jihatidan eng yaqin dengiz yo’li Qora dengiz hisoblanadi.

1993 yil may oyida Bryusselda Evropa Komissiyasi Markaziy Osiyo hamda Kavkaz mamlakatlari, shuningdek, Evropa Ittifoqi davlatlari vakillari uchrashuvi bo’lib o’tdi. Unda «Evropa va Osiyoni bir-biriga bog’laydigan «Evropa-Kavkaz-Osiyo transport yo’lagi TRASEKA»ni barpo etish masalasi ko’rib chiqildi. Aytish mumkinki, ayni shu uchrashuv «Buyuk ipak yo’li»ni tiklash borasida dastlabki amaliy qadam bo’ldi. Mazkur shartnoma paxta tashishga ketadigan xarajatning 12 mln.dollari yonimizda qoladi, chunki TRASEKA shimoliy yo’nalishga nisbatan 2 ming km qisqadir. Paxtani Rossiya va Qozog’iston orqali Ukrainaning Qora dengizi portlariga etkazish uchun tonnasiga 100 dollar ziyod mablag’ sarflasak, shu yuk TRASEKA orqali 55 dollarni tashkil etadi.

Hozirga qadar jahonning 50 mamlakatlari TRASEKA yo’llari orqali o’z yuqlarini manzillarga etkazayotir. Mazkur yo’llardan SHarq ham, G’arb ham birday manfaat topadi. Markaziy Osiyo va Kavkaz uchun jahon bozoriga keng yo’l ochiladi.

Evropa va Osiyoni tutashtiradigan ana shu yo’lning asosiy bo’g’inida O’zbekiston joylashgan. Markaziy Osiyo va Qozog’iston davlatlarining ham markazida davlatimizning joylashishi qadimdan «Ipak yo’li»ning eng serqatnov trassalari o’tishiga sababchi bo’lgan. Hozir ham Markaziy Osiyoni Evropa va Osiyo bilan bog’lab turuvchi avtomobil va temir yo’llarning asosiy qismi davlatimiz hududidan o’tadi. Hozirgi paytda jadal sur’atlar bilan Toshkent-Andijon-O’sh-Irkeshtom-Qashqar yo’li qurilmoqda. Bu yo’lning asosiy qismi O’zbekiston hududiga to’g’ri keladi. Ana shu yo’l Evropa va Osiyoning eng katta shaharlarini, ya’ni Parij va SHanxayni bir-biri bilan bog’laydi. Qadimdan davlatlar o’rtasida yo’llar har jihatdan qulay joylarda o’rnatilgan. «Buyuk ipak yo’li» ham qumli cho’llar, baland tog’lar, bepoyon dashtlar orqali o’tib, shaharlar va qishloqlarni birlashtirgan. Hozirgi serqatnov katta avtomobil yo’llarining ko’pchiligi «Ipak yo’li»ga to’g’ri keladi.

1998 yil sentyabr’ oyida Ozarbayjon poytaxti Boku shahrida Evropa –Kavkaz-Osiyo transport yo’lagini (TRASEKA) rivojlantirish bo’yicha xalqaro anjuman bo’lib o’tdi. Una 32 davlatning rahbari, 10dan ortiq xalqaro tashkilot vakillari ishtirok etishdi. Respublikamizning Prezidenti I.A.Karimov TRASEKA loyihasining ahamiyatini quyidagicha izohladi:


        • TRASEKA loyihasining amalga oshirilishi bizni ham G’arb, ham SHarq dengiz yo’llariga chiqishimizga imkon yaratdi va eksport, import tovarlarimiz ancha arzonga tushadi.

        • Kavkazorti va Markaziy Osiyo bozorlariga Evropa va Osiyo davlatlarining kirib kelishiga yo’l ochiladi.

        • TRASEKA loyihasining kuchga kirishiga shunga o’xshash boshqa loyihalarning amalga oshishiga imkoniyat beradi. Bu esa Evropa bilan Osiyoning Tinch okean hududlaridagi davlatlar bilan savdo aloqalarini yanada kuchayishiga sharoit yaratadi. Loyhalar bo’yicha quriladigan yo’llar aksariyati «Buyuk ipak yo’li»ning tiklanishi deb atasak, xato qilmaymiz.

        • Evropa-Kavkaz-Markaziy Osiyo yo’lagining ochilishi Markaziy Osiyo davlatlari va bir davlat ichidagi turli hududlar o’rtasidagi iqtisodiy aloqalarini yaxshilaydi.

SHuningdek, Islom Karimov Evropa-Kavkaz-Osiy transport yo’lagi mintaqaviy iqtisodiy hamkorlik aloqalarini kengaytirish, mazkur yo’nalishda joylashgan mamlakatlar iqtisodiyotini rivojlantirish, qolaversa, millatlararo hamda davlatlararo muammolarni echishda katta samara beradiganini ta’kidladi.

O’zbekiston Respublikasi mustaqil hayot va taraqqiyot yo’lidek eng buyuk yo’lni tanlab, «Buyuk ipak yo’li»ni ham qayta tiklash g’oyasini birinchilar qatori ilgari surgan va ushbu g’oyani ro’yobga chiqarish uchun tinimsiz harakat qilayotgan davlatdir. SHuning uchun ham O’zbekiston qadimiy «Buyuk ipak yo’li»ning yuk ortilgan ot va tuyalardan iborat karvonlarga moslangan «Ipak yo’li»ning o’ta zamonaviy mazmun va darajalarda, eng yangi texnika va texnologiyalar bilan qurollangan ilg’or, murakkab transport va aloqa kommunikasiyalari sistemasi sifatida qayta tiklanish uchun ko’p tadbirlarni ko’rmoqda. Bu tadbirlarga ham mamlakatlarni iqtisodiy rivojlantirish, ham «Buyuk ipak yo’li»ni tiklash vositalari deb qaramoqda.

«Buyuk ipak yo’li»ning yangi mazmunda va sifatlarda to’la-to’kis tiklanishi bilan Evropa va Osiyo mamlakatlari xalqlari uchun butunlay yangi taraqqiyot manbalari, omillari va imkoniyatlari vujudga keladi. Ular yanada kengaya borib, ekologik muammolarning eng og’iri – Orol dengizi muammosini echishga ham yordam berishi mumkin.

«Buyuk ipak yo’li» tiklanishining asosiy samaralari xususida quyidagilarni aytish mumkin.



  • «Buyuk Ipak yo’li»ning to’la tiklanishi bilan eng avvalo mamlakatlar o’rtasidagi savdo-sotiq munosabatlari kuchayadi, savdo hajmi oshadi va ular iqtisodiy taraqqiyotga ijobiy ta’sir etadi.

  • YAngi korxonalar, zamonaviy texnik stansiyalari va xizmat ko’rsatish shahobchalari vujudga klib, mamlakatlarning ishlab chiqaruvchi kuchlari rivojlanadi. Ilmiy-texnik aloqalar hamda yangi texnika va texnologiyalar keltirilishi natijasida fan-texnika taraqqiyoti tezlashadi, xo’jaliklar va tovarlarning raqobatqobilligi kuchayadi.

  • Ko’plab yangi ish joylari tashkil qilinadi va ular ko’payib boradi, ishsizlarning ko’pchiligi o’z joylariga ega bo’ladi.

  • Har bir mamlakat ichida va xalqaro ko’lamda mehnat taqsimoti chuqurlashadi va kengayadi, mehnatning yangi turlari va yangi kasblar vujudga keladi. Milliy va xalqaro munosabatlar yanada o’zgaradi va takomillashadi. Ekologik muhitni yaxshilash, tovarlar sifatini oshirish imkoniyatlari kengayadi.

  • Mahsulot ishlab chiqarish, sotish va xarid qilishning eksport va import ishlarining arzonlashuviga, iqtisodning o’sishiga ta’sir etuvchi shart-sharoitlar, omillar yanada kengayadi. Bular natijasida kishilar moddiy hayoti yaxshilanadi, moddiy farovonligi oshadi.

  • Xalqlar o’rtasidagi madaniy, ma’naviy va ma’rifiy munosabatlar, aloqalar, shu jumladan, ma’rifiy turizm yanada rivojlanadi va takomillashadi. Barcha xalqlarning har tomonlama rivojlanishi kuchayadi.

  • Iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy va boshqa munosabatlarning o’sishi, mamlakatlar va xalqlar o’rtasidagi siyosiy munosabatlarga, xalqaro vaziyatga ijobiy ta’sir etadi, xalqaro tinchlik va hamkorlik kuchayadi.


Download 91 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish