2 Hamshiralik p65


k.1. Hundalik hayot faoliyatida hamxhiralik parvarixhi haqida tuxhuncha



Download 4,42 Mb.
bet9/38
Sana07.04.2022
Hajmi4,42 Mb.
#535004
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   38
Bog'liq
hamshiralik ishi asoslari
7-maruza, Микро макро иктисодиёт, Simmеtrik vа nоsimmеtrik shifrlаsh usullаri, , Mavzu Signal protsessorlari(SP) islatish soxalari va u yerdagi , 7-8-sinf Algebra darsligi uchun qo'llanma, Inklyuziv ta'lim, 5-Maruza, 8-sinf Algebra nazorat ishi, Без имени-1, 35 % АНКЕТА, 35 % АНКЕТА, 3-sinf Odobnona test., Buyruq-107 Ўқув услубий мажмуалар, g'oliblar, turizm geografiyasi ktp

k.1. Hundalik hayot faoliyatida hamxhiralik parvarixhi haqida tuxhuncha


Kundalik hayot faoliyatida hamshiralik parvarishi


Insonlarning kundalik hayot faoliyati salomatlik bilan chambarchas bog‘liq. 'alomatlik — atrof muhit bilan shaxs hayotining bog‘liqligi shu muhitga insonning moslashuvi natijasidir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti salomatlikka quyidagicha ta'rif beradi. «'alomatlik — kasallik yoki jismoniy nuqsonning yo‘qligi emas, balki insonning jismoniy, ruhiy, ijtimoiy jihatdan osoyishtalik holatidir».


Kundalik hayot faoliyati sog‘lom hayot kechirish uchun zarur bo‘lgan va har kuni takrorlanib bajariladigan hatti-harakatlar bo‘lib, o‘z ichiga insonning jismoniy, ruhiy, ijtimoiy, madaniy faoliyatini qamrab oladi. Kundalik hayot faoliyati Xendersonning «Hamshiralik ishi asosi nimani tashkil qiladi?» qo‘lyozmasida yozilganidek, bu insonlarning ovqatlanishi, fiziologik chiqaruvi, kiyinib yechinishi, tozalikka rioya qilishi, jismoniy faoliyati, dam olishi, uyqu, seks, ko‘ngilochar tadbirlarda qatnashishi, bilim olishi va mehnat qilishidan iborat. Ushbu ehtiyojlarning qondirilishi inson salomatligida muhim rol o‘ynaydi.
Kundalik hayot faoliyatida insonlar o‘z-o‘zini parvarish qilishi, o‘z salomatligi uchun qayg‘urishi, kasalliklarning oldini olishi zarur. O‘z- o‘zini parvarish qilish inson tomonidan mustaqil bajariladigan hatti- harakatlardir. Agar inson o‘z-o‘zini parvarish qila olmasa, ya'ni jismoniy, ruhiy va ijtimiy yordamga muhtoj bo‘lsa, tibbiyot hamshiralari yoki oila a'zolari unga yaqindan yordam beradi. Hamshiralik parvarishi hayot uchun zarur bo‘lgan ko‘rsatkichlarni baholashdan boshlanadi. Hamshira bemor bilan muloqat qilib, uning muammolari haqidagi ma'lumotlarni yig‘adi. Ma'lumot yig‘ishda hamshira barcha axloqiy normalarga rioya qilishi zarur.


Salomatlikka ta’sir etuvchi asosiy omillar

Aholi salomatligiga salbiy ta'sir etuvchi yoki xavf tug‘diruvchi ornillar xilma-xil bo‘lib, bir vaqtning o‘zida ta'sir ko‘rsatadi.


'alomatlikka ta'sir etuvchi omillarga quyidagilar kiradi:

  1. Tashqi muhit omillari. Inson o‘z atrofini o‘rab olgan tashqi muhit bilan o‘zaro munosabatda bo‘ladi. 'uv, havo, o‘simliklar, hayvonot

dunyosi, oziq-ovqat mahsulotlari, yashash joyi, kiyim-kechagi, shovqin, tebranish, radiatsion nurlanish, turli dori vositalari, biologik profilaktik preparatlar, zamonaviy havo laynerlari, qishloq xo‘jalik zararkunan- dalariga qarshi ishlatiladigan xilma-xil zaharli kimyoviy moddalar va boshqalar insonni o‘rab olgan muhit hisoblanadi, sanab o‘tilgan omillar esa insonning jismoniy va ruhiy salomatligiga bevosita ta'sir ko‘rsatadi. Yashash sharoitidagi ijtimoiy muammolar ham inson salomatligiga ta'sir qilishi mumkin.
Atrof-muhitning ifloslanishi tufayli biosferada ko‘payib borayotgan niutagen (onkogen, teratogen) omillar ta'siri irsiy kasalliklarning ko‘payishiga sabab bo‘ladi.

  1. 'alomatlikka salbiy ta'sir etuvchi omillardan biri noto‘g‘ri va tartibsi' ovqatlanish bolib, a'zolar normal faoliyatining buzilishi va kasalliklar kelib chiqishida muhim o‘rin egallaydi. Organizm yetarli darajada oziq moddalar bilan ta'minlanmasligi natijasida uning hi- moya xususiyatlari pasayib, kasallik paydo bo‘lishi uchun zamin yaratiladi, tez charchash, ish qobiliyatining pasayishiga olib keladi. Bolalarning yetarlicha ovqatlanmasligi ulaming o‘sish va jismoniy rivojlanishini kechiktiradi.

  2. Gipodinamiya (yunoncha hipo — kam, past va dinamic — kuch) mushaklarning yetarli darajada ishlamasligi, qisqarish kuchining kamayib ketishi bo‘lib, odatda doimo o‘tirib ishlash, kam harakatlilik, umuman mushaklarga tushadigan og‘irlikning kamayib qolishi tufayli kelib chiqadigan gipokineziya, ya'ni odam harakat faolligining kamayib ketishi demakdir. Odam uzoq kasal bo‘lib yotganida ham unda gipodinamiya kuzatiladi.

Jismoniy faollik kamayib qolar ekan avvaliga quvvat sarfi kamayib, so‘ng to‘qimalarning qon, kislorod va oziq moddalar bilan ta'min- lanishi yomonlashadi. Yurak mushak tolalarining tuzilishida o‘zgarishlar paydo bo‘lib, a'zolardagi idora etuvchi tuzilma holati, jumladan garmonal va nerv sistemasining ishi buziladi. Gipodinamiyada mushak- lardan markaziy nerv sistemasiga borib turadigan signallar kamayib qoladi, bu esa bosh miya faoliyatiga yomon ta'sir qiladi, chunki markaziy nerv sistemasi tonusini saqlab turishda, qon aylanishi bilan moddalar almashinuvining idora etilishida mushaklar faoliyati muhim ahamiyatga ega.
Harakat faolligi keskin susayganda suyaklar tuzilishi ham o‘zgaradi. Mushaklar atrofiyaga uchrashi munosabati bilan organizmni yog‘ bosadi, moddalar almashinuvi izdan chiqib, markaziy nerv sistemasining holati o‘zgaradi, odam tez toliqadi (astenizatsiya sindromi). Yurak tomir sistemasining faoliyati o‘zgaradi, yurak qisqarishlarining kuchi kamayadi, qon tomirlar holati yomonlashadi; bunda avvaliga odam tez yurganida salga hansirab qolishi, yuragining tez-tez urishi, jismoniy ish vaqtida
yurak sohasi og‘rishi kuzatiladi. Keyinchalik esa ateroskleroz, gipertoniya kasalligi kelib chiqishi mumkin.
Kam harakat qilish, ko‘p o‘tirish natijasida muskullar erta quvvatsiz- lanib, bo‘shashib qoladi, kishining qaddi bukilib, fiziologik qarish jarayoni tezlashadi.

  1. Zararli odatlar. Alkogoli'm — ashaddiy ichkilikbozlik, ayrim kishilarning o‘z salomatligi va mehnat qobiliyatiga, shuningdek jamiyat farovonligiga zarar yetkazadigan darajada muntazam ravishda me'yori- dan ortiq spirtli ichimliklar ichishidir.

'pirtli ichimliklar odam organizmidagi hamma tuzilmalar va a'zolarga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Odam o‘zi ichayotgan ichkilik miqdorini bilmay, me'yorini yo‘qotib qo‘yadi, natijada markaziy va periferik nerv sistemasi faoliyati buzilib, ruhiy xastaliklar, nevroz va boshqa kasalliklar paydo bo‘ladi, ichki a'zolar faoliyati ishdan chiqadi. Ichkilikbozlik (hatto biror tasodif bilan ichilganda ham) odam ruhiyatining o‘zgarishi, ya'ni mast holatda o‘z joniga qasd qilish va boshqa baxtsiz hodisalarga ham sabab bo‘lishi mumkin.
Ichkilikning zaharli ta'siri moddalar almashinuvining buzilishi, nerv sistemasining zararlanishiga olib keladi. Ko‘p ichadigan odamda ko‘z xiralashib, ba'zan quloq ham og‘irlashib qoladi. Ichkilikning me'daga ta'siri natijasida barcha funksiyalari buzilib, surunkali alkogol gastritiga sabab bo‘lishi mumkin. Ichkilikbozlik ayniqsa jigarga zararli ta'sir ko‘rsatadi: odam hadeb ichaveradigan bo‘lsa, jigar sirrozi yuzaga keladi. Alkogolizm pankreatit, qand kasalligi, stenokardiya va miokard infarkti xastaliklariga ham sabab bo‘ladi. Mudom ichib yurgan kishi barvaqt qarib, nogiron bo‘lib qoladi.
Tamaki chekish — kishi sog‘lig‘iga jiddiy putur yetkazadigan eng zararli odatlardan biridir. Tamakining vatani Janubiy Amerika. Tama- kini ispanlar XVI asrda Yevropaga keltirishgan. Dastavval tamakini hidlash yoki chaynash odat bo‘lgan. Bora-bora u chekiladigan bo‘ldi, chunki tamaki chekilganda undagi asosiy modda — nikotin organizmga kuchliroq ta'sir etadi. Nikotin markaziy va periferik nerv sistemasiga vaqtincha qo‘zg‘atuvchi ta'sir ko‘rsatadi, arterial qon bosimini oshiradi, mayda tomirlarni toraytiradi, nafasni tezlashtiradi, me'da shirasini ko‘paytiradi. Nikotin bilan birga tamaki tutuni ham a'zolarni zaharlaydi, shuning uchun chekmaydigan kishilarning chekilgan xonada bo‘lishi ham zararlidir.
Tarkibida yonish mahsuloti bo‘lgan tamaki tutuni bilan nafas olinganda arterial qondagi kislorodni kamaytirib yuboradi (kislorod tashuvchi gemoglobin o‘zining kislorodni biriktirib olish faoliyatini yo‘qotadi). U bronxlar shilliq pardasiga ta'sir ko‘rsatib, surunkali bronxit va o‘pka emfizemasiga sabab bo‘ladi. Tamaki chekuvchilar tez-tez yo‘taladigan bo‘lib qolishadi.
Chekish ko‘pincha og‘iz bo‘shlig‘i, tomoq, bronx va o‘pkaning xavfli o‘smalariga sabab bo‘ladi. 'urunkasiga uzoq vaqt chekish tez qarishga sabab bo‘ladi.
Nikotin ayniqsa homilador ayollar uchun zararli bo‘lib, bunda bola zaif va kasalmand bo‘lib tug‘iladi. Emizikli ayollarning chekishi ham bola sog‘lig‘iga xavfli ta'sir ko‘rsatadi.
Nikotin ateroskleroz, gipertoniya, gastrit, gastroenterokolit, miokar- diodistrofiya va ba'zi bir endokrin kasalliklaming kechishini og‘irlashtiradi. Chekishdan voz kechmay turib yara kasalligi, trombo- flebit, obliteratsiyalovchi endarteriit, Reyno kasalligi, stenokardiya, miokard infarkti kabi xastaliklardan tuzalish mumkin emas.
Narkomaniya (yunoncha narke — karaxtlik va mania — telbalik, jahl, shod-xurramlik) — bangilik, giyohvandlik, narkotik ta'sirga ega moddalarni qabul qilish natijasida kelib chiqadigan kasallikdir. Ushbu xastalik bilan og‘rigan kishining jismoniy va ruhiy faoliyati xumorini bosadigan tegishli narkotik modda iste'mol qilishiga bogiiq. Quyidagi ikki holda narkotik moddalarga o‘rganib qolish mumkin. Birinchi holda kishi o‘z xohishidan tashqari, e'tiborsizligi natijasida narkotik moddalar- ga o‘rganib qoladi. Bunday bangilik ko‘pincha vrach buyurgan narkotik moddalarni noto‘g‘ri qabul qilish natijasida kelib chiqadi.
Ikkinchi hol ongli ravishda kayf qilish maqsadida narkotik moddalarga o‘rganishdir. Bangilikka odatda o‘zini tiya bilmagan ruhan zaif, irodasi kuchsiz, birovlarga taqlid qiluvchi, xumorni tarqatishdan boshqa narsani bilmaydigan o‘ta xudbin kishilargina beriladilar. Bunga mubtalo bo‘lganlar narkotik moddalarni qayta-qayta va ko‘p miqdorda iste'mol qilgisi kelaveradi. Keyinchalik esa narkotik moddalarni qabul qilmasdan turolmaydigan, u bo‘lmasa o‘zini xuddi «biror narsa yetishmayotganday» his qiladigan bo‘lib qoladi. Bunday ahvoldan qutulish va o‘zini biroz yengil his qilish uchun yana narkotik moddaga ruju qiladi. 'hu tariqa narkotik moddalarga moyillik — bangilik kelib chiqadi. Avvaliga bangilarda ruhiy o‘zgarishlar (tajanglik, kayfiyat buzuqligi, xotira pasayishi) paydo bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik jismoniy o‘zgarishlar (terlash, yurak o‘ynashi, og‘iz qurishi, ozib ketish, qo‘l oyoq titrashi, rangining siniqishi, ko‘z qorachig‘ining kengayishi) avj oladi. Agar bangi o‘z vaqtida narkotik moddalarni qabul qilmasa, yuqoridagi holatlar kuzatiladi.

  1. Ruhiy-emotsional 'o‘riqishlar — hozirgi davrda kishilar salomat- ligiga ta'sir etuvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Odam organizmi- ning normal faoliyati uning ruhiyati qay darajadaligiga bog‘liq.

Odamlar ruhiyati va kayfiyatidagi har qanday o‘zgarishlar a'zo va sistemalarning faoliyatiga bevosita ta'sir ko‘rsatadi. Odamning ruhan ezilishi, ko‘ngliga og‘ir botadigan kechinmalar va hayotidagi turli salbiy voqealar ruhiy zo‘riqishlarga olib keladi.
Ruhiy-emotsional zo‘riqishlar natijasida odamlarda gipertoniya, stenokardiya va miokard infarkti, qolaversa, ruhiy kasalliklar, zararli odatlarga ruju qilish kabilar kelib chiqadi.
Ayollarda ruhiy-emotsional zo‘riqishlar ayniqsa, homiladorlik davrida, uning dastlabki uch oyida o‘ta xavfli asoratlarga sabab bo‘lishi mumkin. Aholi turmush tarzining yaxshilanishi, ijtimoiy sharoitning bar- qarorlashuvi ruhiy-emotsional zo‘riqishlarning oldini olishning asosiy
shartlaridandir.
Yuqorida sanab o‘tilgan salomatlikka salbiy ta'sir qiluvchi omillar haqida tushunchaga ega bo‘lish, ularni bartaraf etish har bir kishining bevosita o‘ziga bog‘liq. Buning uchun esa sog‘lom turmush, uning tarkibiy qismlari nimalardan iboratligi haqida aholi orasida tushuntirish ishlarini olib borish lozim.



Download 4,42 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   38




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
guruh talabasi
O’zbekiston respublikasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
Ўзбекистон республикаси
tashkil etish
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
O'zbekiston respublikasi
toshkent davlat
махсус таълим
respublikasi axborot
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
vazirligi toshkent
saqlash vazirligi
fanidan tayyorlagan
bilan ishlash
Toshkent davlat
sog'liqni saqlash
uzbekistan coronavirus
respublikasi sog'liqni
coronavirus covid
koronavirus covid
vazirligi koronavirus
qarshi emlanganlik
covid vaccination
risida sertifikat
sertifikat ministry
vaccination certificate
Ishdan maqsad
fanidan mustaqil
matematika fakulteti
o’rta ta’lim
haqida umumiy
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
ishlab chiqarish
moliya instituti
fanining predmeti