2 Hamshiralik p65


Sezixh, harakat funkxiyalari va xkelet tizimini baholaxh



Download 4,42 Mb.
bet16/38
Sana07.04.2022
Hajmi4,42 Mb.
#535004
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   38
Bog'liq
hamshiralik ishi asoslari
7-maruza, Микро макро иктисодиёт, Simmеtrik vа nоsimmеtrik shifrlаsh usullаri, , Mavzu Signal protsessorlari(SP) islatish soxalari va u yerdagi , 7-8-sinf Algebra darsligi uchun qo'llanma, Inklyuziv ta'lim, 5-Maruza, 8-sinf Algebra nazorat ishi, Без имени-1, 35 % АНКЕТА, 35 % АНКЕТА, 3-sinf Odobnona test., Buyruq-107 Ўқув услубий мажмуалар, g'oliblar, turizm geografiyasi ktp

Sezixh, harakat funkxiyalari va xkelet tizimini baholaxh


Odamzot paydo bo‘libdiki, u tashqi muhit bilan muloqotda bo‘- ladi, tashqi ta'sirlarni qabul qiladi, uni bosh miya po‘stlog‘igacha yet- kazib, u yerda tahlil qiladi. Ko‘rish, hid bilish, eshitish, issiq-sovuqni sezish — hammasi sezgi sohasiga bog‘liq. 'ezish analizatorida qabul qilish joyi — retseptor, o‘tkazish qismi va markaziy oxirgi qismi bor. Markaziy qism bosh miya po‘stlogida tugaydi, u anali'ator deb ataladi. 'ezgi hamma vaqt tashqaridan — sirtdan boshlanadi. 'ezgida albatta qabul qilib oluvchi retseptorlar bo‘lishi kerak. Bu retseptorlar quyidagilar: 1. Ekstroretseptorlar — bu retseptorlar tashqarida teri ektodermasida va shilliq qavat pardalarida uchraydi. Ular ikki xil bo‘ladi:



    1. kontakt retseptorlar ta'sir etishi natijasida bo‘ladi (og‘riq, issiq- sovuqni sezish); b) distansion — masofadan sezish (ko‘rish, eshitish, hid bilish). 2. Proprioretseptorlar — chuqur to‘qimalardagi retseptorlarga (pay, mushak, suyak, bo‘g‘im) aytiladi. Masalan, bemorning ko‘zini yumib, ko‘rsatkich barmog‘ini yuqoriga yoki pastga qaratilganda bemor shu holatni bilishi kerak. 3. Introretseptorlar — ichki a'zolardagi sezgilarni biladi: masalan, oshqozon yoki buyrakdagi og‘riqlar.

'ezgi ikkiga bo‘linadi: 1. Yuzaki sezgi — bu retseptorlar yuzada joylashgan, bularga og‘riqni sezish, issiq-sovuqni sezish, qisman taktil (paypaslab silash) sezish kiradi. Yuzaki sezgi yo‘llari: birinchi neyron umurtqalararo gangliyada joylashgan. Dendritlar tashqaridan ta'sirlarni qabul qiladi, akson esa ichkariga kirib, orqa miyaning orqa shoxidagi sezgi hujayralarida tugaydi. Ikkinchi neyron — orqa miyaning orqa shoxidagi sezgi hujayralaridan boshlanib, har segment sohasida qarama-qarshi tomonga o‘tadi. Orqa miyaning yon ustiga borib, tepaga ko‘tariladi va ko‘ruv do‘mbog‘ida tugaydi. Uchinchi neyron — ko‘ruv do‘mbog‘idan boshlanib, ichki kapsula orqa sonining orqa qismidan o‘tadi va bosh miya po‘stlog‘i tepa qismining orqa markaziy egatida tugaydi. 2. Chuqur sezgi — bu sezgiga quyidagilar kiradi: a) mushak
— bo‘g‘im sezgisi; b) bosim va og‘irlik sezgisi; d) jismlarni paypaslab bilish sezgisi — steriognoz; e) vibratsion sezgi — bularning retseptorlari mushakda, bo‘g‘imda, suyakda, joylashgan bo‘ladi. Chuqur sezgi yo‘llari: birinchi neyron boshlanadi, retseptorlardan dendritlar umurtqalararo neyronga qarab yo‘naladi, akson ichkariga kiradi, ya'ni orqa miyaning orqa ustuniga boradi. 'o‘ngra o‘z tomonidan yuqoriga ko‘tariladi va uzunchoq miyaning pastki qismidagi yadrosiga borib tugaydi. Ikkinchi neyron — uzunchoq miyadagi yadrodan boshlanib qarama-qarshi tomonga o‘tib, ko‘tarilib ko‘ruv do‘mbog‘ida tugaydi. Uchinchi neyron boshlanadi, ko‘ruv do‘mbog‘idan ichki kapsula orqa sonining orqa tomonidan o‘tib, bosh miya po‘stlog‘ining tepa qismidagi orqa markaziy egatida tugaydi.
Sezgining zararlanixhi. 1. Nevritik xilida sezgi yo‘qolishi, bunda nerv sohasidagi alohida-alohida sezgining yo‘qolishi. Masalan, quymich nervi zararlanganda sonining orqa qismida sezgi yo‘qoladi yoki son nervi zararlanganda sonning oldingi qismida sezgi yo‘qoladi. 2. Polinevritik xilida sezgi yo‘qolishi, bu polinevrit kasalligida, ya'ni ko‘p nervlarning yallig‘lanishi natijasida paydo bo‘ladi. Bu sezgi yo‘qolishi qo‘l va oyoqlarning pastki qismida, qo‘llarda «qo‘lqopsimon», oyoqlarda
«paypoqsimon» sezgi yo‘qoladi. 3. 'egmentar xilida sezgi yo‘qolishi. Bularga: orqa ildiz, umurtqalararo tugunlar va orqa shoxlar zararlan- ganda sezgi yo‘qoladi. 4. O‘tkazuvchanlik xilida sezgi buzilishi, bunda o‘tkazuvchi yo‘llar zararlanganda, sezgi buzilishi shu zararlangan joydan pastda bo‘ladi. Orqa miyaning bel qismi zararlanganda pastda ikkala oyoqda sezgi yo‘qoladi, bunga paraaneste'iya deyiladi. Orqa miyaning ko‘krak qismi zararlanganda qorin va bel sohalarida sezgining yo‘qolishi va paraanesteziya bo‘ladi. Orqa miyaning bo‘yin qismi zararlanganda tetraanesteziya (ikki qo‘l va ikki oyoqda sezgining yo‘qolishi) va tanada ham sezgi yo‘qolishi bo‘ladi. Miya ustuni va ichki kapsula bir tomondan zararlanganda — gemianesteziya (tananing o‘ng yoki chap tomonida sezgi yo‘qolishi) qarama-qarshi tomonda o‘tkazuvchanlik xilida sezgining yo‘qolishi bo‘ladi. 5. Bosh miya tepa qismi orqa markaziy egati va gulbog‘ zararlansa, monoanesteziya (bitta qo‘l yoki bitta oyoqda sezgi yo‘qolishi) qarama-qarshi tomonda o‘tkazuvchanhk xilida bo‘ladi.
Aneste'iya — sezgining butunlay yo‘qolishi, analge'iya — og‘riq sezgisining yo‘qolishi, termaneste'iya — harorat sezgisining yo‘qolishi, gipeste'iya — sezgining pasayishi, gipereste'iya — sezgining kuchayib ketishi, di'este'iya — sezgining buzilishi, masalan, taktil (ip va qil) ta'surotni og‘riq deb, sovuqni issiq deb his qilish, giperpatiya — bemor kuchsiz ta'sirlarni sezmaydi, lekin kuchli ta'sirlarga chidab bo‘lmaydigan og‘riq borligini aytadi, og‘riqni qayerda ekanligini ko‘rsatib bera olmaydi. Pareste'iya — bunda bemorlar badanida har xil uvishish, vijirlash, chumoli yurgandek holat paydo bo‘ladi.
Yuzaki xezgini tekxhirixh. Bunga og‘riq va harorat sezuvchanligi kiradi. Bularni tekshirish uchun shifokor bemorning o‘ng tomonida turib, igna yordamida avval sog‘lom tomonidan keyin kasal tomonidan igna sanchib ko‘radi. Bunda sezgining bir xilligi, o‘tkir va o‘tmasligi chap va o‘ng tomondan tekshirib boriladi. Avval yuqori yuz qismdan boshlab, keyin qo‘l, tana va oyoqlar hamda old va orqa tomondan tekshiriladi. Bunda og‘riq bor yoki yo‘qligi aniqlanadi. Harorat sezuvchanligini tekshirishda ikkita shisha idish olinib, birinchisiga 40— 50˚C issiq suv, ikkinchisiga 20—25˚C li sovuq suv quyiladi. Bemorlarni tekshirishda avval issiq shisha idishni, keyin esa sovuq shisha idishni tananing ikki tomoniga ko‘zlar yumilgan holda, birin-ketin teriga tekkizilib, bemordan sovuq-issiqligi so‘rab boriladi.
Chuqur xezgini tekxhirixh. 1. Taktil sezgini tekshirish uchun qo‘g‘oz yoki paxta yordamida bemorning badaniga tekkiziladi. Bunda bemor shu tekkizilgan narsani sezishi kerak. 2. Mushak-bo‘g‘im sezgisini tekshirish uchun bemoming ikkala ko‘zi yumilgan holda qo‘l va oyoq bo‘g‘imlari istalgan tomonga bukiladi. Me'yordagi holatda bemor qaysi bo‘g‘im qaysi tomonga bukilganligini aytadi. Agar chuqur sezgi zararlangan bo‘lsa, bemor sezmaydi. 3. Vibratsiya sezgisi, buni tekshirishda kamerton suyaklar ustiga qo‘yiladi, bemor kamerton vibratsiyasini bir-ikki soniyada sezishi kerak. Agar suyak o‘tkazuvchanligi zararlansa, bu sezgini bemor sezmaydi.
4. 'tereognoz — ko‘zni yumgan holda bemorga tanish buyumlar kalit, soat, tanga beriladi. Agar bemor bu narsalami bilsa, stereogno' deb ataladi. Bu miya po‘stlog‘ining sintez qilish faoliyati zararlanishi yoki teri va harakat sezgilarining yo‘qolishida kuzatiladi. 5. Teriga chizilgan shakllami sezish — bemor tanasiga o‘tmas buyumlar bilan har xil shakllar, raqamlar va harflar chiziladi. Me'yordagi holatda bemorlar chizilgan narsalarni aytadi, zararlanganda esa aytib bera olmaydi.
Buyuk rus olimi 'echenov aytganidek, miya faoliyatining asosiy narsasi bu harakatdir. Butun tirik jonivorlar, odamlar kechayu-kunduz harakat qiladi. Harakat ikki xil bo‘ladi: 1. Ixtiyoriy harakatlar, bu harakatlar odamning xohishiga bog‘liq harakatlar. 2. Ixtiyorsiz hara- katlar — odamning xohishiga bog‘liq emas, bu harakatlarga chaqaloq- lardagi harakat kiradi.
Ixtiyoriy harakat markazlari bosh miya po‘stlog‘ining peshona qismi oldingi markaziy egatida joylashgan, joylashishi alohida-alohida va teskari. Har bir markazdan pastga qarab harakat neyronlari boshlanadi. Ular ichki kapsulagacha gulbog‘ni tashkil qiladi. Pastga tushadigan harakat yo‘llari birlashib, ichki kapsula orqa sonining oldingi 2/3 qismidan o‘tadi. Ichki kapsuladan o‘tgandan keyin miya oyoqchalari orqali miya ustuniga tushadi. Uzunchoq miya orqa miya chegarasida harakat yo‘llari kesishadi. 85—90% asab tolalari kesishadi. Kesishgandan keyin orqa miyaning yon ustuniga tushadi, keyin har bir segment sohasida oldingi shoxga kirib, harakat hujayralarida tugaydi. Bu harakat neyroni birinchi marka'iy neyron yoki piramida yo‘li (kortiko-spinal yo‘l) deyiladi. Kesishmay qolgan harakat tolalari orqa miyaning oldingi ustuniga tushadi. Orqa miyaning oldingi harakat hujayrlaridan kelgusi neyron boshlanib, tashqariga chiqadi va mushaklarda tugaydi. Bu ikkinchi periferik neyron — orqa miya mushak yo‘li (spinomuskullar yo‘li) deyiladi. Ikkinchi periferik asab qismlari.

  1. Ildizlar (oldingi shoxda harakat ildizi, orqa shoxda sezgi ildizi).

  2. Umurtqalararo tugunlar (bu faqat sezgiga tegishli). 3. Chigallar (aralash tolalardan iborat sezgi). 4. Periferik asablar (qo‘l, oyoq va tanadagi alohida nervlar). Har bir targ‘il ko‘ndalang mushak asab bilan ta'minlangan. Periferik asab quyidagi vazifalarni bajaradi: 1. Harakat.

2. 'ezgi. 3. Trofik yoki oziqlantirish.
Zararlanganda. Agar ikkala neyron butunlay biror joyda zararlansa, unda harakat bo‘lmaydi. Bunda plegiya — umuman harakat yo‘q, parez

  • harakat butunlay yo‘qolmagan, ammo chegaralangan.

Parezlar yengil, o‘rta va chuqur parezlarga bo‘linadi. Parezlar joylashishiga qarab quyidagicha bo‘linadi: monoparez — bitta qo‘l yoki bitta oyoqda harakat chegaralangan; paraparez — ikkala qo‘l yoki ikkala oyoqda harakat chegaralangan; gemiparez — bir tomonda, o‘ng yoki chap tomonda harakat chegaralangan; tetraparez — ikki qo‘l va ikki oyoqda harakat chegaralangan. Parezlar xarakteriga qarab ikki xil bo‘ladi: a) markaziy parezlar — markaziy asab tizimi kasallanganda kuzatiladi; b) periferik parezlar — periferik asab tizimi kasallanganda kuzatiladi.



Belgilari

Markaziy yoki xpaxtik falajlik (markaziy neyron zararlanganda bo‘ladi)

Periferik yoki bo‘xhaxhgan falajlik (periferik neyron zararlanganda bo‘ladi)

Periostal va pay reflekslari

Oshgan (giperrefleksiya)

'usaygan yoki yo‘qol- gan (giporefleksiya)

Patologik reflekslar (Babinskiy, Rossolimo, Gordon va hokazolar)

Uchraydi


Uchramaydi



Klonus (oyoq panjasi, tizza qopqog‘i, qo‘l panjasi)

Uchraydi


Uchramaydi



Himoya reflekslari

Uchraydi

Uchramaydi

Hamkor harakatlar



Kasallikka xos hamkor harakatlar uchraydi

Uchramaydi



Mushaklar tonusi



Oshgan (gipertoniya)



'usaygan yoki yo‘qol- gan (gipotoniya yoki atoniya)

Mushaklar trofikasi (oziqlanishi)

Buzilmagan yoki biroz yengil buzilgan

Buzilgan va chuqur atrofiya belgilari

Elektr o‘tkazuvchanlik

Buzilmagan

Buzilgan

Vegetativ o‘zgarishlar (paresteziya, teri quruq, ko‘p terlash, tirnoqlar sinuvchanligi, turli xil dog‘lar, qo‘l va oyoqdagi tomirlar urushining pasayishi, qo‘l va oyoq- larning sovuq qotishi).

Uchraydi

Uchraydi

Glazgo xhkalaxi yordamida patxiyentlarning ex-huxhiga baho berixhning grafik ko‘rinixhi





Glazgo shkalasi


7 8 9 101112131415161718192021222324 1 2 3 4 5 6

Ho‘zni ochixh


(agar ko‘z shishi tufayli yumilgan bo‘lsa «0» yozing)
'pantan 4
Nutqiga javoban 3
Og‘riqqa javoban 2
Javob yo‘q 1

Harakat javobi


og‘riqsiz taassurot (qo‘llarning eng yaxshi harakat javobini belgilang)

Verbal javobi


agar endotraxeal turgan bo‘lsa, «E» yozing, agar traxe- ostomin trubka turgan bo‘lsa, «T» yozing
Og‘zaki buyruqlarga bo‘ysunadi 6 Og‘riqni his qiladi 5

Operatsiya
Maqsadsiz harakatlar 4
Qo‘lni patologik bukish 3 Qo‘lni patologik yozish 2 Javob yo‘q 1
Mo‘ljalni to‘g‘ri oladi 5
Gapiradi, lekin adashadi 4
Nutqi bog‘lanmagan 3
Tovushlar tushunarsiz 2
Javob yo‘q 1


122



Agar bosh miya peshona qismi, oldingi markaziy egat yoki gulbog‘ zararlansa, bitta qo‘lda yoki bitta oyoqda monoplegiya faqat qarama- qarshi tomonda bo‘ladi. Agar ichki kapsula zararlansa, bir tomondan va undan pastdagi tuzilmalar miya ustunidan orqa miyagacha zarar- lansa, gemiplegiya faqat markaziy xilida hamma vaqt qarama-qarshi tomonda bo‘ladi.
Orqa miya zararlanxa: 1. Yuqori bo‘yin qismida orqa miyaning butun ko‘ndalang qismi zararlansa, tetraplegiya markaziy xarakterda bo‘ladi. 2. Orqa miyaning bo‘yin qalinligi zararlansa, bunda ham tetraplegiya bo‘ladi. Bunda faqat qo‘llarda parez periferik xarakterga, oyoqlarda markaziy xarakterga ega bo‘ladi. Chunki qo‘llar uchun orqa miyaning oldingi shoxidagi harakat hujayralari zararlangan bo‘ladi, oyoqlar uchun esa markaziy neyron zararlangan. 3. Orqa miyaning ko‘krak qismi zararlanganda pastki paraplegiya oyoqlarda markaziy xarakterda, chunki oyoqlar uchun markaziy neyron zararlangan. 4. Orqa miyaning bel qismi butunlay zararlansa, bunda pastki paraplegiya oyoqlarda, falajlanish periferik xarakterga ega. Chunki orqa miyaning oldingi shoxidagi harakat hujayralari zararlangan. 'hunday qilib, orqa miyaning butun ko‘ndalang qismi kasallanganda paraplegiya yoki tetraplegiya bo‘ladi.
Glazgo shkalasi ilk bor 1975- yilda Jennet va Bond tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, markaziy nerv sistemasi jarohatini boshidan kechirgan patsiyentlarning holatiga baho berish uchun qo‘llaniladi. Jarohatni boshidan kechirib tirik qolgan patsiyentlar salomatlik darajasiga qarab quyidagi to‘rt ko‘rinishga bo‘linadi:

  1. Vegetativ ko‘rinish.

  2. Mehnat qobiliyatini to‘liq yo‘qotganlar.

  3. Mehnat qobiliyatini to‘liq yo‘qotmaganlar.

  4. 'alomatligi tiklangan.

Harakat xohaxini tekxhirixh. 1. Faol harakatlarni tekshirishda bemor shifokor buyrug‘ini bajarishi kerak, barcha bo‘gimlardagi harakatlar to‘liq ko‘riladi. Bemor yurganda harakatlari kuzatiladi. Qo‘l yoki oyoqlarning shifokor buyrug‘i asosida yuqoriga, pastga va yon tomonga harakatlari tekshirib ko‘riladi. Bunda bemorda parez yoki paralichlar bor yoki yo‘qligi aniqlanadi. 2. 'ust harakatni tekshirishda shifokor bemorning o‘ng tomonida turib, uning boshini, qo‘l va oyoqlardagi bo‘gimlar harakatini kuzatadi. Bo‘gimlardagi harakat to‘liq che- garalangan yoki chegaralanmaganligi aniqlanadi. 'hu bilan birga mushak tonusi ham bir vaqtning o‘zida tekshirib boriladi. Mushaklar tonusi ko‘rilayotgan vaqtda bemor mushaklarni bo‘sh qo‘yishi kerak. Mushaklar tonusi piramid yoki ekstrapiramid xilida ekanligi, qaysi qo‘l yoki oyoqlarda bo‘lsa, shu mushaklar tonusi aniqlanadi. Bundan tashqari, gipotrofiya yoki atrofiya borligini «sm» lenta yordamida o‘ng va chap
tomon o‘lchanadi. o‘ng tomon chap tomonga nisbatan 1,0—1,5 sm farq qiladi. 'on, boldir, yelka va bilakning o‘rta qismi o‘lchanadi. Mushaklar kuchi bukuvchi va yozuvchi mushaklarda aniqlanadi. Bu 5 balli tizim bilan aniqlanadi. 5 ball — bunda qo‘l-oyoqlarda faol harakatlar chegaralanmagan, mushaklar kuchi pasaymagan; 4 ball — faol harakat chegaralangan, qo‘l-oyoqlar Barre holatda bir necha daqiqa ushlab turiladi. Parez bo‘lgan qo‘l yoki oyoq sekin pastga tushib ketadi, bu yengil pare' deyiladi; 3 ball — mushaklar kuchi pasaygan, Barre holatida qisqa vaqt tura oladi, bemor qo‘l yoki oyoqni biroz ko‘tarishi mumkin. Bu o‘rta og‘irlikdagi pare' deyiladi; 2 ball — mushaklar kuchi birdan pasaygan, bemor qo‘l yoki oyoqlarini ko‘tara olmaydi. Bemor oyoqlarini tizza bo‘gimidan buka olmaydi — bu chuqur pare' deyiladi;
1 ball — ayrim mushaklarda qisqarish yoki uchish bo‘ladi, harakat butunlay yo‘qolgan, bu plegiya deb ataladi.
Yashirin parezlarni aniqlashda Barre usulidan foydalaniladi. 1. Yuqo- ridagi usul, bunda qo‘llar oldinga uzatilgan holda ushlab turiladi va ko‘zlar yumiladi. Agar parez bo‘lsa 1—2 daqiqa ichida parez bo‘lgan qo‘l pastga tushib ketadi. 2. Pastki usul — bemor chalqancha yotgan holda oyoqlarini 45˚ bukkan holda ushlab turadi. Agar parez bo‘lsa, oyoq tushib ketadi.
Markaziy parezlarda tizza qopqog‘i va oyoq panjasi o‘ynab qoladi, bu klonus deb ataladi. Klonus mushaklarning bir maromda qisqarishi natijasida paydo bo‘ladi.



    1. Download 4,42 Mb.

      Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   38




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
guruh talabasi
O’zbekiston respublikasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
Ўзбекистон республикаси
tashkil etish
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
vazirligi muhammad
O'zbekiston respublikasi
toshkent davlat
махсус таълим
respublikasi axborot
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
vazirligi toshkent
saqlash vazirligi
fanidan tayyorlagan
bilan ishlash
Toshkent davlat
sog'liqni saqlash
uzbekistan coronavirus
respublikasi sog'liqni
coronavirus covid
koronavirus covid
vazirligi koronavirus
qarshi emlanganlik
covid vaccination
risida sertifikat
sertifikat ministry
vaccination certificate
Ishdan maqsad
fanidan mustaqil
matematika fakulteti
o’rta ta’lim
haqida umumiy
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
ishlab chiqarish
moliya instituti
fanining predmeti